Αρχή της αναλογικότητας και επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης για ηθική βλάβη κατ’ άρθρο 932 ΑΚ

Η αρχή της αναλογικότητας, ο λεγόμενος «περιορισμό των περιορισμών», ύστερα από την αναθεώρηση του Συντάγματος το 2001, κατοχυρώνεται ρητώς στο Καταστατικό Χάρτη της χώρας μας. Όπως γίνεται δεκτό από την πλειοψηφία, τόσο των εκπροσώπων της θεωρίας, όσο και των εκπροσώπων της νομολογίας, πρόκειται για μια αρχή διάχυτη σε ολόκληρο το δίκαιο, αποτελώντας μάλιστα αναπόσπαστο κομμάτι αυτού. Ένα από τα αμφιλεγόμενα ζητήματα, που έχουν δημιουργηθεί, όσον αφορά την αρχή της αναλογικότητας ήταν η σχέση και η επίδραση αυτής στο Ιδιωτικό Δίκαιο και ειδικότερα στο δίκαιο της αποζημίωσης του άρθρου 932 του Αστικού Κώδικα. Σκοπό της παρούσας διπλωματικής εργασίας αποτελεί η διερεύνηση της σχέση μεταξύ αυτών των δύο διατάξεων και ειδικότερα της επίδραση της αρχής της αναλογικότητας κατά την έκδοση δικαστικής απόφασης, με την οποία επιδικάζεται η μη περιουσιακή αποζημίωση του ΑΚ 932, όπως αυτή έχει διαπλασθεί από την ελληνική θεωρία αλλά και την νομολογία. Το πρώτο μέρος τη εργασία επικεντρώνεται εξ’ ολοκλήρου στην μελέτης της συνταγματικής επιταγής της αναλογικότητας. Μέσα από την ιστορική αναδρομή στην καταγωγή αυτής της αρχής προκύπτει πως αυτή έχει τις ρίζες της στη διδασκαλία του Αριστοτέλη για τη διανεμητική δικαιοσύνη, φτάνοντας μέχρι και τη σύγχρονη εποχή, με τη συνταγματική κατοχύρωση στο άρθρο 25 παρ. 1 εδ. δ’ του Συντάγματος, αλλά και την πρόβλεψη σε αρκετά κείμενα διεθνούς δικαίου. Η κατανόηση του ζητήματος αυτού προαπαιτεί εννοιολογικό καθορισμό του περιεχομένου αυτής της νομικής έννοιας και ως εκ τούτου δεν μπορούσε να μην γίνει αναλυτική αναφορά στα τρία εννοιολογικά στοιχεία, τα οποία συνθέτουν την αρχή της αναλογικότητας και τα οποία πρέπει να πληρούνται, ώστε να υφίσταται αναλογία επιδιωκόμενου σκοπού και μέσου, αλλά και στους αποδέκτες αυτής της συνταγματικής αρχής, ζήτημα, το οποίο θα απασχολήσει και το δεύτερο μέρος της εργασίας. Τέλος, το πρώτο μέρος του παρόντος, εκπονήματος ολοκληρώνεται με μια προσπάθεια γενικότερης αναφοράς της παρουσίας της αρχής στο Ιδιωτικό Δίκαιο. Ακολούθως, το δεύτερο μέρος της εργασίας πραγματεύεται αρχικά το δίκαιο της αποζημίωσης λόγω ηθικής βλάβης, ένας θεσμός, ο οποίος αποτελεί τον πυρήνα του Αστικού Δικαίου και κατοχυρώνεται στο άρθρο 932 του Αστικού Κώδικα και στη συνέχεια την επίδραση ή μη της αρχής της αναλογικότητας κατά την επιδίκαση της εν λόγω αποζημίωσης. Πρόκειται για ένα θεσμό, ο οποίος έχει αν και έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα, όσον αφορά το μείζων ζήτημα της νομικής φύσης του, λόγω της ιδιαιτερότητάς του ως μη περιουσιακή ζημία, έχει απασχολήσει κατά καιρούς τη θεωρία, με αποτέλεσμα να σχηματιστούν διάφορες θεωρητικές τάσεις σχετικά με αυτό. Οι απαιτούμενες προϋποθέσεις, ώστε να διαπιστωθεί η πρόκληση ηθικής βλάβης, ήτοι η παράνομη συμπεριφορά, η πρόκληση ηθικής βλάβης και η απαιτούμενη αιτιώδη συνάφεια μεταξύ αυτών, παρατίθενται σε ένα επόμενο κεφάλαιο της εργασίας, με σκοπό την ουσιαστική κατανόηση του θεσμού αυτού. Τέλος, γίνεται εκτενής ανάλυση του κρίσιμου και χωρίς αμφιβολία ενός από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα, σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας κατά την διατύπωση της δικαστικής κρίσης, με την οποία επιδικάζεται χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης και κατά πόσο αυτή δεσμεύει το δικαστή. Οι απόψεις επ’ αυτού, ως ήταν αναμενόμενο, διίστανται, με αποτέλεσμα να υποστηρίζεται ότι αυτή αποτελεί, είτε μια κανονιστική αρχή, είτε ερμηνευτική αρχή, είτε κομμάτι της τελολογικής ερμηνείας του δικαίου, επιλογή η οποία επιδρά στο αναιρετικά ελεγκτέο ή μη της επίδικης κρίσης. Πώς αντιμετωπίζει το ζήτημα η ελληνική θεωρία αλλά ποια η στάση του Αρείου Πάγου; Μέσω της παράθεσης των διάφορων θεωρητικών απόψεων αλλά και της νομολογία του Αρείου Πάγου, γίνεται χωρίς αμφιβολία κατανοητό πως πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ζήτημα, που αν και έχει αποτελέσει εφαλτήριο δημιουργίας ερίδων, η σημασία του δεν μένει σε θεωρητικό επίπεδο αλλά βρίσκει έδαφος στην καθημερινή θεωρητική και νομολογιακή πρακτική.