Σχέση ποινής και τιμωρίας: διερεύνηση στάσεων αποφυλακισθέντων

Η παρούσα έρευνα επιχειρεί να διερευνήσει τη σχέση της ποινής και της τιμωρίας μέσα από τις απόψεις ανθρώπων στους οποίους έχουν επιβληθεί ποινές στερητικές της ελευθερίας. Αντικείμενα της έρευνας αποτελούν η διερεύνηση των στάσεων των αποφυλακισθέντων απέναντι στην τιμωρία καθώς και των απόψεών τους για την αποτελεσματικότητα της ποινής ως τιμωρίας. Η προσέγγιση διεξάγεται μέσα από πέντε ειδικότερα ερωτήματα: (α) Η τιμωρία ως σκοπιμότητα της ποινής, (β) Οι θετικές και αρνητικές συνέπειες της τιμωρίας, (γ) Ο ρόλος της τιμωρίας στη γενική ποινική πρόληψη, (δ) Ο ρόλος της τιμωρίας στην κοινωνική επανένταξη και (ε) Οι προτάσεις των αποφυλακισθέντων σχετικά με το ρόλο και τη σκοπιμότητα της ποινής. Η διερεύνηση του θέματος στην βιβλιογραφία έγινε μέσα από μια σειρά προσεγγίσεων. Στο πλαίσιο αυτό, αρχικά διενεργήθηκε ιστορική αναδρομή των ειδών και των σκοπών της ποινής μέσα από μια εγκληματολογική οπτική. Εν συνεχεία πραγματοποιήθηκε φιλοσοφική προσέγγιση μέσα από τις κύριες θεωρητικές προσεγγίσεις που έχουν διατυπωθεί για την αιτιολογία και τους σκοπούς των ποινών. Ακολούθησε ανασκόπηση στην ερευνητική βιβλιογραφία πάνω σε ζητήματα αποτελεσματικότητας των ποινικών κυρώσεων και στάσεων του κοινού απέναντι στις ποινές. Τέλος το ζήτημα των ποινών, ειδικά των στερητικών της ελευθερίας ποινών προσεγγίστηκε μέσα από την σκοπιά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η διεξαγωγή της έρευνας έγινε στο Κέντρο Επανένταξης Αποφυλακιζομένων «ΕΠΑΝΟΔΟΣ» με τη συμμετοχή 20 αποφυλακισθέντων, κατόπιν έγκρισης σχετικής αίτησης για την χορήγηση άδειας για διενέργεια συνεντεύξεων που υποβλήθηκε στον φορέα από την ερευνήτρια. Η διεξαγωγή της έρευνας έγινε με την εφαρμογή της ημι-κατευθυνόμενης συνέντευξης. Για την ανάλυση των αποτελεσμάτων χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της ανάλυσης περιεχομένου. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα: (α) Η τιμωρία αναφέρεται συχνά στις επιδιώξεις της ποινής. Περιγράφεται είτε ως αυτοτελής σκοπός, είτε ως μέσο για την εκπλήρωση άλλου σκοπού, είτε κατέχει μια ειδική θέση στο επίπεδο διαχείρισης των επικίνδυνων εγκληματιών. (β) Οι θετικές συνέπειες, αναφέρονται κυρίως σε μια σειρά από εσωτερικές διεργασίες που θεωρητικά μάλλον θα έπρεπε να λαμβάνουν χώρα και αφορούν: αξιοποίηση του ατομικού χρόνου, συνειδητοποίηση του σφάλματος, μετάνοια προκειμένου να επιτευχθεί κάποια αλλαγή στη συμπεριφορά, μάθημα ζωής. Αντίθετα, οι αρνητικές συνέπειες επικεντρώνονται στα πρακτικά αποτελέσματα όπως: απώλεια χρόνου, συγχρωτισμός, νοοτροπία της φυλακής, στίγμα. (γ) Σε επίπεδο γενικής ποινικής πρόληψης αναγνωρίζεται ένα εκφοβιστικός ρόλος της τιμωρίας που ωστόσο χαρακτηρίζεται ως χαμηλής αποτελεσματικότητας. (δ) Το νόημα της κοινωνικής επανένταξης διαφοροποιείται ανάλογα με το φύλο των συμμετεχόντων. Επίσης μεταξύ ανδρών διαφοροποιούνται οι απόψεις νέων μετεφηβικής ηλικία και μεγαλύτερων ανδρών. Στην κοινωνική επανένταξη ο ρόλος της τιμωρίας είναι αμφίσημος αφού από τη μια, λόγω της εκφοβιστικής λειτουργίας του εγκλεισμού, κάποιος επιθυμεί να αποφύγει τη δυσάρεστη εμπειρία, από την άλλη οι στιγματιστικές συνέπειες της φυλακής αποκλείουν την ένταξη. Επισημαίνονται επίσης άλλες αρνητικές συνέπειες της φυλακής ως ανασταλτικοί παράγοντες. (ε) Διατυπώνονται τρεις βασικές προτάσεις των συμμετεχόντων αναφορικά με το ρόλο και τη σκοπιμότητα της ποινής: (1) να αποτρέψει το άτομο από εμπλοκή σε εγκληματική δραστηριότητα, (2) να συνειδητοποιήσει ο δράστης το κακό που προκάλεσε (3) να προστατευτεί η κοινωνία.