Η πολιτική της ΕΕ για την έρευνα και ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας

Το λεγόμενο «τρίγωνο της γνώσης», που απαρτίζεται από την έρευνα, την εκπαίδευση και την καινοτομία αναγνωρίζεται παγκοσμίως ως μηχανισμός επίτευξης τεχνολογικής προόδου, και άρα οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης των κρατών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνώρισε ήδη από την ίδρυσή της τη σημασία της ερευνητικής δραστηριότητας στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των πολιτών των κρατών μελών της και κατ’ επέκταση στην ισχυροποίηση της θέσης της στον παγκόσμιο χάρτη. Ο έντονος ανταγωνισμός με άλλες ηγετικές στον τομέα τις έρευνας χώρες, όπως τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, ανέδειξαν την ανάγκη για συντονισμό των εθνικών προσπαθειών των κρατών μελών και για ενίσχυσή της έρευνας σε ενωσιακό επίπεδο. Η Ένωση σταδιακά, τα τελευταία τριάντα χρόνια, έχει σχεδιάσει και προσπαθεί να εφαρμόσει μία πολιτική έρευνας, την οποία συνεχώς βελτιώνει και συμπληρώνει στο πλαίσιο μιας δυναμικής διαδικασίας. Στη διαδικασία του σχεδιασμού της πολιτικής έρευνας έχουν συνδράμει πολλά συλλογικά όργανα και επιτροπές εμπειρογνωμόνων με σχετικές αρμοδιότητες, που έχουν συγκροτηθεί από τα όργανα της Ένωσης. Η πολιτική έρευνας αποτελεί πια μέρος του ευρωπαϊκού κεκτημένου, αφού έχει ενταχθεί στα κείμενα των Συνθήκων. Μεταξύ όσων σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν σύμφωνα με την εν λόγω πολιτική, τα σημαντικότερα σημεία τα οποία αναλύονται στην παρούσα εργασία συνιστούν η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας, η έκδοση των πολυετών προγραμμάτων πλαισίων για τη χρηματοδότηση της έρευνας, η έκδοση της Οδηγίας 2005/71/ΕΚ σχετικά με την ειδική διαδικασία εισδοχής υπηκόων τρίτων χωρών για σκοπούς επιστημονικής έρευνας και η ίδρυση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας αποτελεί τον πρώτο πανευρωπαϊκό οργανισμό για τη χρηματοδότηση της έρευνας. Παρουσιάζει δε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθότι η δομή της διοίκησής του του διασφαλίζει ανεξαρτησία από πολιτικά ή ιδιωτικά συμφέροντα. Τα όργανα διοίκησης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας απαρτίζονται από επιστήμονες προερχόμενους από την ερευνητική και ακαδημαϊκή κοινότητα της Ευρώπης. Η εκπροσώπηση της ερευνητικής κοινότητας διασφαλίζει λοιπόν ότι βασικό κριτήριο κατά τον σχεδιασμό της στρατηγικής του οργανισμού αποτελεί η προάσπιση των συμφερόντων των ερευνητών. Το ΕΣΕ μέσω των χρηματοδοτούμενων δράσεων που προκηρύσσει, δημιουργεί συνθήκες ανταγωνισμού και εξασφαλίζει τα απαραίτητα κίνητρα στους ερευνητές προκειμένου αυτοί, όχι μόνο να συνεχίσουν το ερευνητικό τους έργο, αλλά και να εξελιχθούν. Το ΕΣΕ λειτούργησε επίσης σαν πρότυπο για τη δημιουργία αντίστοιχου χρηματοδοτικού οργανισμού στη χώρα μας. Η Ελλάδα μετά την οικονομική κρίση και με μηδαμινά κονδύλια για την ενίσχυση της έρευνας, βρέθηκε αντιμέτωπη με το φαινόμενο της μαζικής εκροής νέων επιστημόνων στο εξωτερικό, τόσο σε χώρες της Ένωσης όσο και σε τρίτες χώρες. Προκειμένου να αναχαιτίσει αυτή την εκροή και να αποτρέψει τις καταστροφικές συνέπειες που θα μπορούσε να έχει για την οικονομική και κοινωνική εξέλιξη της χώρας, υιοθέτησε ένα μέρος της ενωσιακής πολιτικής και το αφομοίωσε σε εθνικό επίπεδο. Έτσι δημιουργήθηκε ένας αντίστοιχος εθνικός θεσμός για τη χρηματοδότηση της έρευνας και τη στήριξη νέων και καταξιωμένων επιστημόνων, αντίστοιχος με αυτόν της Ευρώπης. Οι στρατηγικοί στόχοι και ο σχεδιασμός της πολιτικής της έρευνας είναι ιδιαιτέρως σημαντικά για την ΕΕ, δεδομένου ότι η ερευνητική δραστηριότητα αφορά όλες τις επιστήμες και σχετίζεται με όλες τις εκφάνσεις της ζωής των πολιτών της Ένωσης. Η ΕΕ έχει διαγράψει σημαντική πορεία ιδίως κατά τα τελευταία 30 χρόνια σχετικά με την ανάπτυξη της πολιτικής έρευνας και συνεχίζει δυναμικά, αυξάνοντας συνεχώς τα ποσά που επενδύει σε αυτήν και δημιουργώντας ένα οικοσύστημα, εντός του οποίου υποστηρίζεται η ερευνητική κοινότητα και ενισχύεται η ερευνητική δραστηριότητα στο έδαφος των κρατών μελών.