Προς ένα συμπεριληπτικό μουσείο: μουσειακές πρακτικές στήριξης της ψυχικής υγείας

Οι μεταβαλλόμενες κοινωνικές απαιτήσεις της σύγχρονης εποχής καλούν τα μουσεία να υπερβούν τον παραδοσιακό τους ρόλο. Στο επίκεντρο της νέας τους αποστολής βρίσκεται η ανάγκη να είναι περισσότερο ανθρωποκεντρικά, προωθώντας την κοινωνική συμπερίληψη και την προσβασιμότητα. Μία από τις εξελισσόμενες πτυχές αυτής της νέας λειτουργικότητας είναι η δράση τους ως ασφαλείς και προσιτοί χώροι για άτομα που αντιμετωπίζουν προκλήσεις ψυχικής υγείας. Η παρούσα διπλωματική εργασία φωτίζει τον ρόλο των μουσείων στη στήριξη της ψυχικής υγείας, μέσα από την εξέταση των απόψεων και των εμπειριών των στελεχών των μουσείων και των συνεργαζόμενων φορέων τους. Για το σκοπό αυτό, πραγματοποιήθηκαν συνεντεύξεις με εκπροσώπους πέντε μουσείων που υλοποιούν δράσεις ενδυνάμωσης της ψυχικής υγείας (Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, Μουσείο Μπενάκη, MOMus Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης) ενώ επιδιώχθηκαν και συνεντεύξεις με τους επιστημονικούς συνεργάτες τους. Επιπλέον, προκειμένου να διερευνηθεί αναλυτικότερα η δομή των προγραμμάτων των μουσείων και τα εργαλεία που αξιοποιούνται, σε ορισμένες από τις δράσεις πραγματοποιήθηκε συμμετοχική παρατήρηση. Μετά από μια απόπειρα χαρτογράφησης των δράσεων ενδυνάμωσης της ψυχικής υγείας στα υπό εξέταση μουσεία, η έρευνα φωτίζει τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους τα μουσεία δύνανται να συμβάλουν στην ψυχική υγεία των επισκεπτών τους. Περιγράφονται λεπτομερώς οι διαδικασίες σχεδιασμού και υλοποίησης των προγραμμάτων, καθώς και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι υπεύθυνοι τους. Επισημαίνονται τα πολυάριθμα οφέλη που αποκομίζουν τα ίδια τα μουσεία από αυτές τις πρωτοβουλίες, όπως η διεύρυνση του κοινού και η ενίσχυση της ταυτότητάς τους. Έπειτα, η έρευνα φανερώνει τη σημασία συσχέτισης του περιεχομένου των δράσεων με τις μόνιμες και προσωρινές εκθέσεις και αναδεικνύει τα εργαλεία που αξιοποιούνται για την πραγματοποίηση αυτών των δράσεων. Επισημαίνεται η σημασία των συνεργασιών στο πλαίσιο της εξωστρέφειας των μουσείων και προσδιορίζονται οι διαδικασίες ενδυνάμωσης των σχέσεων τους με το κοινό. Τέλος, η έρευνα συνεισφέρει στο διάλογο για τον θεραπευτικό ρόλο του μουσείου και τη συμβολή του στην εξάλειψη του στίγματος, ενώ επιβεβαιώνει τη σημασία της πολιτιστικής συνταγογράφησης στο πλαίσιο αυτό. Τα ευρήματα της έρευνας τονίζουν τη αναγκαιότητα της περαιτέρω διερεύνησης και ανάλυσης του ερευνητικού πεδίου. Στις προτάσεις για μελλοντικές έρευνες περιλαμβάνεται η δημιουργία κοινής στρατηγικής σχεδιασμού των δράσεων σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, καθώς και η σημασία επιδίωξης της ενεργού συμμετοχής των δημόσιων φορέων. Τέλος, επισημαίνεται η ανάγκη για περαιτέρω ανάπτυξη και διερεύνηση των συνεργασιών μεταξύ των μουσείων.