Η προστασία των πολιτιστικών αγαθών στο δημόσιο διεθνές δίκαιο : σε αναζήτηση της ανθρώπινης διάστασης

Η παρούσα μελέτη αποτελεί μία προσπάθεια συνθετικής αποτύπωσης του σύγχρονου πλέγματος προστασίας των πολιτιστικών αγαθών υπό το πρίσμα των ευρύτερων εξελίξεων στο πεδίο του δημοσίου διεθνούς δικαίου. Η ανάδυση των πολιτιστικών αγαθών στο διεθνές δίκαιο και η σταδιακή μετεξέλιξή των κανόνων αυτών σ’ ένα σύγχρονο δίκαιο της πολιτιστικής κληρονομιάς υπήρξε το αποτέλεσμα μίας πολυσύνθετης διαδικασίας, υπό την πίεση ευρύτερων πολιτικοκοινωνικών διεργασιών και της καθοριστικής επίδρασής τους στο διεθνές δίκαιο ˙ ιδίως η αποαποικιοποίηση, το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, και η προσπάθεια δημιουργίας μίας νέας διεθνούς τάξης που ερείδεται στις αρχές της ευθυδικίας, της αλληλεξάρτησης των λαών και της συνεργασίας μεταξύ των κρατών, επέδρασαν καθοριστικά στην ανάπτυξη του δικαίου αυτού. Έως πρόσφατα, η κυρίαρχη αντίληψη της προστασίας των πολιτιστικών αγαθών διαμορφώθηκε υπό το δίλημμα «εθνικισμός» - «διεθνισμός», οδηγώντας σε μία θεωρητική πολεμική μεταξύ των υπέρμαχων της κάθε αντίληψης. Ένα δίπολο, που στερείται ουσιαστικά νομικής βάσης, ενώ αγνοεί πλήρως την σημασία του ανθρώπινου παράγοντα. Διανύοντας πλέον, τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα, η ανθρώπινη διάσταση της διεθνούς προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν αποτελεί «τάση», αλλά γεγονός. Μία πραγματικότητα, που λαμβάνει υπόψη την φύση και λειτουργία των προστατευόμενων αγαθών και την άμεση σύνδεσή τους με το άτομο και τις ομάδες. Η παρούσα μελέτη καταδεικνύει, υπό το φως του γενικότερου «εξανθρωπισμού του διεθνούς δικαίου, την ανθρώπινη διάσταση της διεθνούς προστασία των πολιτιστικών αγαθών στο δημόσιο διεθνές δίκαιο˙ ένα δίκαιο διαρκώς μεταβαλλόμενο, με στόχο να απαντήσει στις αναδυόμενες προκλήσεις. Μέσα από τη μελέτη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του ανθρωπιστικού δικαίου, αποτυπώθηκε η αμφίδρομη σχέση προστασίας ατόμου και «πολιτιστικών αγαθών». Έτσι, στην ‘νέα ανθρωπιστική τάξη’ το άτομο από ωφελούμενο της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς μετατρέπεται σε ενεργό δρώντα στο πεδίο του διεθνούς δικαίου. Επιφορτίζεται έτσι με δικαιώματα αλλά και υποχρεώσεις προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Στο «νέο» αυτό πλαίσιο, το κράτος παραμένει βασικός δρών για την προστασία των πολιτιστικών αγαθών στο έδαφός του σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Υπό την πίεση της διεθνούς κοινότητας και του διαμορφούμενου ‘κοινού συμφέροντος’, το κράτος επιφορτίζεται με διεθνείς υποχρεώσεις αυξημένης, γενικής και ειδικής, προστασίας, συμβατικού και εθιμικού χαρακτήρα, πρωτογενούς και παράγωγου δικαίου των διεθνών οργανισμών, εντός των οποίων συμμετέχει. Έτσι, η κρατική αρμοδιότητα περιορίζεται με στόχο την προστασία της κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας για τις παρούσες και μελλοντικές γενιές. Πέραν της ‘εξωτερικής’ αυτής πίεσης, η κρατική δικαιοδοσία περιορίζεται από την δράση του ατόμου και των ομάδων. Το διεθνές δίκαιο δικαιωμάτων του ανθρώπου έχει επιδράσει σημαντικά στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, δημιουργώντας ταυτόχρονα μία συμπληρωματική νομική βάση προστασίας. Οι εξελίξεις αυτές αντανακλούν, τελικά, το πολυδιάστατο ρόλο που καλείται το διεθνές δίκαιο να διαδραματίσει για την πραγμάτωση των προσδοκιών της διεθνούς κοινότητας ως κοινότητας δικαιοσύνης, αλλά και του ανθρωπιστικού οράματος των πατέρων του διεθνούς δικαίου, οικοδομώντας το νέο διεθνές δίκαιο για την ανθρωπότητα.