Το λογοτεχνικό κείμενο και ο αναγνώστης του: σχέσεις εξουσίας και αντίστασης

Η μελέτη μας, εκκινεί από τις αναγνωστικές πρακτικές στην Αρχαία Ελλάδα, όπου με την εισαγωγή του σημιτικού αλφαβήτου, η γραφή επιτελεί τον ρόλο του θεματοφύλακα της προφορικής παράδοσης. Ο λόγος του γραφέα έχει ισχύ νόμου και ο αναγνώστης καλείται να αναγνωρίσει το μοναδικό και απόλυτο νόημά που περιέχεται στη γραφή. Αυτή η λειτουργία της ως αυθεντίας, κληροδοτείται κατόπιν στο Βυζάντιο, όπου το γραπτό κείμενο προσλαμβάνεται ως μορφή έκφρασης της άχρονης βούλησης του Θεού. Έπειτα, διασχίζοντας τη θεωρία της λογοτεχνίας του 20ου αιώνα, παρατηρούμε ότι η παγιωμένη σχέση ανάμεσα στο κείμενο και τον αναγνώστη του, αποσταθεροποιείται οριστικά, και προσπαθούμε να περιγράψουμε τη φύση των διακυμάνσεων που προκαλούνται. Οι δομικές αντιστάσεις των κειμένων, εμποδίζουν τη «διαφανή» πρόσληψή απ’ τους αποδέκτες τους, ενώ ταυτόχρονα οι ίδιοι οι αναγνώστες αντιστέκονται στην επιβολή των κειμένων, με αποτέλεσμα να αναπτύσσεται μεταξύ τους μία σχέση εξουσίας με συνεχείς ανατροπές. Διακρίνουμε ωστόσο, ότι το κείμενο δεν μπορεί να αποδεσμευτεί από την μεταβλητότητα της γλώσσας του και ότι ο αναγνώστης συγκροτείται μέσα από της κυρίαρχους λόγους της ιστορικής και πολιτισμικής περιόδου στην οποία δραστηριοποιείται, γεγονότα που σε τελευταία ανάλυση, καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε τα κείμενα. Έτσι, τα «εν κινήσει» γλωσσικά σημεία, αμφισβητούν της ίδιες τους τις έννοιες, οι οποίες δεν ενυπάρχουν ανεξάρτητα από την μεταξύ τους διαφορά, και προσδιορίζονται κάθε φορά από ένα απεριόριστο πλήθος ιστορικών συγκειμένων. Εφόσον όμως, η γλώσσα είναι το μοναδικό μας εργαλείο για να κατανοήσουμε αυτό που αποκαλούμε πραγματικότητα, τίθεται υπό αμφισβήτηση κάθε νόημα που παρουσιάζεται ως πρωταρχικό. Τέλος, αναζητούμε τις συγκλίσεις και τις αποκλίσεις ανάμεσα στις αναγνώσεις των λογοτεχνικών έργων, και τις αντίστοιχες των κινηματογραφικών και ψηφιακών κειμένων, τα οποία καταστάθηκαν δυνατά με την εμφάνιση των τεχνικών μέσων αναπαραγωγής. Το ρευστό διακειμενικό δίκτυο, επιτρέπει στους χρήστες του να το ιδιοποιηθούν και να το τροποποιήσουν, αλλά όχι με τρόπο γραμμικό, παρά απρόβλεπτο και τυχαίο, καθώς και οι ίδιοι συνίστανται από σημεία και ακολουθούν την αέναη και ακαθόριστη ροή τους προς πάσα κατεύθυνση.