Τα κοινωνικά δικαιώματα και η εφαρμογή τους στην πρώην ΕΣΣΔ: από την Οκτωβριανή Επανάσταση μέχρι τη δεκαετία του 1960

Η παρούσα εργασία πραγματεύεται την πορεία εξέλιξης των κοινωνικών δικαιωμάτων την περίοδο από την Οκτωβριανή Επανάσταση και τη δημιουργία της ΕΣΣΔ, μέχρι τη δεκαετία του 1960. Η εργασία επιχειρεί να περιοριστεί σ’ αυτήν την περίοδο απολύτως σκόπιμα, καθώς είναι η περίοδος που συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον και γι’ αυτήν έχουν εκφραστεί και εκφράζονται οι πιο μεγάλες πολεμικές, τόσο σε πολιτικό, όσο και επιστημονικό επίπεδο. Η έρευνα είναι βιβλιογραφική και μέσα από τη μελέτη ιστορικών και νομικών ντοκουμέντων για την ΕΣΣΔ εντοπίζει τις θεμελιώδεις διακηρύξεις για τα κοινωνικά δικαιώματα όπως και εκτενείς πλευρές της εφαρμογής τους. Το βασικό ερευνητικό ερώτημα της παρούσας εργασίας ήταν να εντοπίσει και να αναπτύξει τις διακηρύξεις για τα κοινωνικά δικαιώματα και κατά πόσο εφαρμόστηκαν σ’ όλη αυτήν την περίοδο. Η διπλωματική εργασία ξεκινά με μια θεωρητική θεμελίωση της έννοιας των κοινωνικών δικαιωμάτων και εντοπίζει τα διακριτά κοινωνικά δικαιώματα όπως αυτό της εργασίας, της υγείας, της πρόνοιας κ.ά. Στη συνέχεια περιγράφεται η προεπαναστατική περίοδος της τσαρικής Αυτοκρατορίας, εντοπίζοντας τις συνθήκες εργασίας, στέγασης, υγείας, παιδείας κ.ά. Έπειτα σκιαγραφούνται τα γεγονότα που διαμόρφωσαν την Οκτωβριανή Επανάσταση και δίνεται ιδιαίτερο βάρος στις δύο πρώτες Διακηρύξεις του νέου καθεστώτος, που αποτέλεσαν ένα πρόγραμμα δράσης της νέας Σοβιετικής Εξουσίας. Στη συνέχεια μελετάται αναλυτικά το Πρώτο Σοβιετικό Σύνταγμα δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στα άρθρα που αφορούν άμεσα ή έμμεσα τα κοινωνικά δικαιώματα. Έπειτα αναδεικνύονται τα πρώτα μέτρα που πάρθηκαν από τη νεαρή σοβιετική εξουσία προκειμένου να υλοποιηθούν τα διακηρυγμένα κοινωνικά δικαιώματα. Σ’ αυτό το σημείο της εργασίας δίνεται έμφαση στο ιστορικό πλαίσιο που διαμόρφωσε τον πολεμικό κομμουνισμό και στη συνέχεια μελετώνται τα έκτακτα μέτρα που επηρέασαν και το πεδίο εφαρμογής των διακηρυγμένων κοινωνικών δικαιωμάτων. Έπειτα μελετάται το ιστορικό πλαίσιο της Νέας Οικονομικής Πολιτικής και αναλύεται ο τρόπος που επηρέασε αυτή η νέα προσέγγιση τα κοινωνικά δικαιώματα. Ακολουθεί το πρώτο πεντάχρονο πλάνο και οι επιδράσεις στα κοινωνικά δικαιώματα. Στη συνέχεια αναδεικνύεται το πνεύμα του δεύτερου πεντάχρονου πλάνου και της κολεκτιβοποίησης, καθώς και το πώς επηρέασαν τα κοινωνικά δικαιώματα. Σε αυτό το σημείο δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στο πεδίο της εκπαίδευσης και της καταπολέμησης του αναλφαβητισμού. Έπεται η ανάλυση της συνταγματικής πορείας της ΕΣΣΔ, με τις συνταγματικές αναθεωρήσεις σε όλη τη δεκαετία του 1920 και μελετάται ενδελεχώς το Σοβιετικό Σύνταγμα του 1936, με ιδιαίτερο βάρος στα κοινωνικά δικαιώματα. Ακολουθεί μια ανάδειξη του ιστορικού πλαισίου λίγο πριν και κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και πώς επηρεάστηκε η εφαρμογή των κοινωνικών δικαιωμάτων. Έπειτα αναδεικνύεται η περίοδος της ανοικοδόμησης της ΕΣΣΔ και δίνεται μια συνολική εικόνα της εξέλιξης των κοινωνικών δικαιωμάτων από την Οκτωβριανή Επανάσταση μέχρι τη δεκαετία του 1960. Τα συμπεράσματα που μπορούν να εξαχθούν από τη δοσμένη βιβλιογραφική έρευνα είναι πως η ΕΣΣΔ υλοποίησε, παρά τις αντιφάσεις, τις υπερβολές και τις οπισθοχωρήσεις, τις βασικές διαστάσεις των κοινωνικών δικαιωμάτων που εξήγγειλε καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Αυτό δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι η εφαρμογή τους δεν γνώρισε πολλές φορές μια εργαλειακή μεταχείριση ή τον παραγκωνισμό και την παραβίαση.