Ο θεσμός του δημοψηφίσματος στην Ευρώπη

Η αιωρούμενη και κατά πολλούς έωλη μομφή περί ελλείματος δημοκρατίας κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης, φέρνει πάντα στο προσκήνιο το ερώτημα κατά πόσο οι πολίτες θα μπορούσαν να έχουν ενεργό ρόλο στην διαδικασία της λήψης αποφάσεων. Με αφορμή μία σειρά δημοψηφισμάτων που έλαβαν χώρα σε κράτη της ΕΕ, προεξεχόντων αυτών σε Ελλάδα (2015) και Ηνωμένο Βασίλειο (2016), πυροδοτήθηκε εκ νέου η συζήτηση περί θεσμοθέτησης μηχανισμών άμεσης δημοκρατίας και δη του θεσμού του δημοψηφίσματος. Αν και η ΕΕ δεν έχει θεσμοθετήσει τον θεσμό του δημοψηφίσματος ούτε έχει καθιερώσει ένα κοινό και ενιαίο πλαίσιο για όλα τα κ-μ, ως προς την διεξαγωγή του, όσον αφορά ζητήματα που αφορούν την ΕΕ, τα αποτελέσματα των δημοψηφισμάτων που διεξάγονται στα κράτη-μέλη σύμφωνα με τους συνταγματικούς τους κανόνες, επηρεάζουν καθοριστικά όχι μόνο την πορεία των συγκεκριμένων κρατών, αλλά και των υπολοίπων και κατ’ επέκταση ολόκληρης της ΕΕ. Στο δεύτερο κεφάλαιο της παρούσας εργασίας γίνεται αναφορά στα δημοψηφίσματα που έχουν διεξαχθεί από κράτη-μέλη και μη μέλη της ΕΕ, σχετικά με ζητήματα που αφορούν την ΕΕ, όπως είναι η ένταξη και αποχώρηση από την ΕΕ, η επικύρωση συνθηκών, ζητήματα πολιτικής και διμερείς συμφωνίες. Στο τρίτο κεφάλαιο αναλύεται το μοντέλο της Ελβετίας, ενός κράτους ‘πρότυπο’ όσον αφορά τους θεσμούς της άμεσης δημοκρατίας, με ξεχωριστή και μακρά δημοψηφισματική παράδοση. Στο τέταρτο κεφάλαιο, γίνεται συγκριτική μελέτη και κριτική ανάλυση των επιχειρημάτων υπέρ και κατά του θεσμού του δημοψηφίσματος με αναφορά σε προβληματισμούς και άλλους παράγοντες που επηρεάζουν την διεξαγωγή και το αποτέλεσμα τους. Στο πέμπτο κεφάλαιο αναλύεται η προσπάθεια της ΕΕ να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ πολιτών και Ένωσης κυρίως μέσω της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών καθώς επίσης και η συζήτηση γύρω από την θεσμοθέτηση του δημοψηφίσματος ως εργαλείο συμβουλευτικό ή δεσμευτικό ως προς την λήψη των αποφάσεων. Κατά πόσο είναι πιθανό, χρήσιμο, επιθυμητό και εφικτό να θεσμοθετηθεί ένα ενιαίο πλαίσιο πανευρωπαϊκού δημοψηφίσματος αποτελεί ένα πρόβλημα που θα απασχολήσει πολύ έντονα την ΕΕ. Όπως προκύπτει από την επισκόπηση των ανωτέρω, η ΕΕ οφείλει να αναζητήσει τρόπους που θα συνδράμουν στην αποδοχή, την ενδυνάμωση και την δημοκρατική νομιμοποίηση των ενεργειών της, χωρίς όμως να διακυβεύεται ή να τίθεται σε κίνδυνο η ομαλή λειτουργία της, η συνοχή και η εξέλιξη της. Ο θεσμός του δημοψηφίσματος δεν είναι πανάκεια αλλά θα μπορούσε, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να αποτελέσει ένα επικουρικό εργαλείο προς αυτό τον σκοπό.