Μουσειακές εκθέσεις βυζαντινής τέχνης και πολιτισμού στην Ελλάδα

Στην παρούσα εργασία καταγράφηκαν και παρουσιάστηκαν όσο το δυνατόν περισσότερες μουσειακές εκθέσεις βυζαντινής τέχνης και πολιτισμού στην Ελλάδα και μελετήθηκε, το πώς οι επιμελητές κατάφεραν να μεταβούν από την αισθητική θεώρηση της βυζαντινής τέχνης στην κατανόηση της τέχνης αυτής ως μέρος ενός πολιτισμού, του βυζαντινού. Βασικά παραδείγματα της μελέτης αποτελούν το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών (Β.Χ.Μ.) και το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης (Μ.Β.Π.), καθώς και κάποιες από τις σημαντικότερες περιοδικές εκθέσεις που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα. Στο πρώτο μέρος του κειμένου, εξετάζεται η εξέλιξη των βυζαντινών σπουδών στην Ευρώπη και στην Ελλάδα. Στο δεύτερο μέρος της εργασίας, παράλληλα με την εξέταση των σημαντικότερων ιστορικών γεγονότων και των προσώπων που επηρέασαν τις εξελίξεις στις μουσειακές εκθέσεις και τις Βυζαντινές Σπουδές, παρουσιάζεται η πορεία των εκθέσεων του Β.Χ.Μ. έως και το 1983. Σταθμός στην πορεία αυτή είναι η έκθεση του 1964 «Βυζαντινή Τέχνη, Τέχνη Ευρωπαϊκή» στο Ζάππειο Μέγαρο. Το τμήμα αυτό της εργασίας επικεντρώνεται, επίσης, στο έργο του Μ. Χατζηδάκη. Η επισκόπηση αυτή φτάνει έως την εποχή της διαχειριστικής αλλαγής στην αντίληψη της έννοιας του μουσείου, που σημειώνεται κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1970 από τον Παύλο Λαζαρίδη. Στο τρίτο μέρος της εργασίας γίνεται προσπάθεια να ερμηνευτεί η αλλαγή που παρατηρείται κατά τη δεκαετία του 1980 ως προς την πρόσληψη της βυζαντινής τέχνης με άξονα τη διάχυση των ιδεών της μουσειολογίας και της νέας αρχαιολογίας στην Ελλάδα. Τέλος, με βασικούς άξονες το Μ.Β.Π., το Β.Χ.Μ. και τις εκθέσεις βυζαντινής τέχνης και βυζαντινού πολιτισμού που διοργανώθηκαν στην Ελλάδα, στο τελευταίο μέρος της εργασίας συμπεραίνεται ότι η γενικότερη αλλαγή του τρόπου παρουσίασης των βυζαντινών εκθέσεων οφείλεται κατά κύριο λόγο στα πρόσωπα που συγκρότησαν τις διάφορες ομάδες της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και εργάστηκαν για τις εκθέσεις αυτές. Η έρευνα για τις μουσειακές εκθέσεις βυζαντινής τέχνης και πολιτισμού στηρίχτηκε στην ποιοτική μέθοδο, στη μελέτη της πλούσιας βιβλιογραφίας (άρθρα, κατάλογοι, οδηγοί, πρακτικά συνεδρίων κ.ά.), σε ημιδομημένες συνεντεύξεις και στην επιτόπια παρατήρηση. Ως προς τους συνεντευξιαζόμενους (κο. Νικόλαο Ζία, κα. Δέσποινα Ευγενίδου, κα. Γαβριέλα Μαρκόνι - Παπαδέλη, κα. Αυγή Τζάκου, κα. Αναστασία Τούρτα, κα. Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, κα. Ευγενία Χαλκιά, και κο. Σταμάτη Χονδρογιάννη) βασικό κριτήριο για την επιλογή τους ήταν η άμεση ή έμμεση εμπλοκή τους στις εκθέσεις βυζαντινής τέχνης και πολιτισμού. Στην έρευνα δεν συμπεριλήφθηκαν επισκέπτες των εκθέσεων αυτών, καθώς οι υπό μελέτη εκθέσεις αφορούν παρελθόντα χρόνο. Στο τέλος παρατίθεται παράρτημα με εικόνες, σχεδιαγράμματα, μέρος των συνεντεύξεων και συγκεντρωτικοί πίνακες των εκθέσεων βυζαντινής τέχνης και πολιτισμού στην Ελλάδα.