Ο τερματισμός του πολέμου

Ο τερματισμός του πολέμου αποτελεί παραμελημένο θέμα, που δεν έχει υποβληθεί σε εξέταση με την ίδια μεθοδολογική αυστηρότητα, κατ' αντιστοιχία για τα αίτια εκκίνησης και διεξαγωγής ενός πολέμου. Τα ερωτήματα, άμεσα και αυτονόητα: Γιατί, πότε, και υπό ποίες συνθήκες τερματίζεται ένας πόλεμος; Ποιος θεωρείται ότι νικά και πως αναγνωρίζεται από τους αντιπάλους; Και πολλά άλλα. Η εργασία φωτίζει κινητήριες δυνάμεις που δημιουργούν τις συνθήκες για τον τερματισμό του πολέμου σε στρατηγικό επίπεδο. Συγκεκριμένα, ερευνάται το βασικό θεωρητικό πλαίσιο και τα χαρακτηριστικά του, από άποψη πρόβλεψης, σχεδιασμού, συνθηκών και περιστάσεων που προσδιορίζουν τη λειτουργία του. Μέσω βιβλιογραφικής έρευνας, με σύνθεση απόψεων, υπό το πρίσμα ενός ορθολογικού μοντέλου, αντί περιπτωσιολογικής μελέτης, δίνεται μια πολύπλευρη εικόνα του αντικειμένου. Προσεγγίζοντας το θέμα, αρχικά παρατίθεται τυπολογία του τερματισμού του πολέμου,m βάσει, αφενός των διαπραγματεύσεων ή του επίπεδου συμφωνίας που επιτυγχάνεται, αφετέρου της κάλυψης του προκαθορισμένου σκοπού και στη συνέχεια αναλύεται η έννοιας της νίκης και της ήττας. Η μελέτη του φαινομένου, πραγματοποιείται με τη διερεύνηση των συνηθέστερων προσεγγίσεων που το εξηγούν και την ανάπτυξη των σημαντικότερων παραμέτρων της έννοιας. Το δεδομένο ζητούμενο από κάθε πόλεμο είναι η στρατηγική νίκη δηλαδή ο τερματισμός του πολέμου, με ευνοϊκούς όρους και η εξασφάλιση μιας σταθερής ειρήνης επιλύοντας κατά το δυνατό τα υφιστάμενα πολιτικά ζητήματα. Η νίκη στον πόλεμο αποτελεί μια εκτίμηση που μερικώς σχετίζεται με αντικειμενικά μετρήσιμα κριτήρια. Η κοινή γνώμη είναι αυτή που τελικά αισθάνεται και αποφασίζει ποιος κερδίζει και ποιος χάνει, αξιολογώντας τις μεταπολεμικές πολιτικές συνθήκες, με βάση τη διαχρονική βιωσιμότητα, για το τι επιτεύχθηκε όσο και γιατί επιτεύχθηκε. Η επιθυμητή τελική κατάσταση που ορίζεται από την πολιτική ηγεσία, σχεδόν πάντα τροποποιείται με την πρόοδο των γεγονότων. Χωρίς την απαιτούμενη σαφήνεια των στόχων, δεν είναι καν δυνατή η αντικειμενική και ακριβής εκτίμηση του κόστους και των οφελών πολλώ δε μάλλον, ο προσδιορισμός του σημείου τερματισμού του πολέμου. Ο καθορισμός εφικτών στόχων απαιτεί την κατανόηση των στρατιωτικών δυνατοτήτων και περιορισμών. Η στρατιωτική τέχνη συναντά τον πολιτικό περιορισμό, συνδέοντας τον τερματισμό της σύγκρουσης με την επιθυμητή κατάσταση ειρήνης. Στα βασικά ερωτήματα της εργασίας, «γιατί» και «πότε» τελειώνει ένας πόλεμος, οι απαντήσεις είναι σχετικά απλές: Εκτός από σπάνιες περιπτώσεις μονομερούς επιβολής, ο πόλεμος τελειώνει, επειδή και οι δύο πλευρές, τουλάχιστον σιωπηρά, συμφωνούν να σταματήσουν τις εχθροπραξίες με την προοπτική σταθερής ειρήνης. Mια νέα ισορροπία δυνάμεων εγκαθίσταται υποστηρίζοντας μια νέα δομή προσδοκιών που συνάδει με τη σχετική δύναμη των εμπολέμων και γίνεται αποδεκτή από τις δύο πλευρές, ως βάση για τις μελλοντικές τους σχέσεις. Για να συμβεί αυτό, πρέπει πάντοτε η μία τουλάχιστον πλευρά να αναθεωρήσει τους σκοπούς του πολέμου, δηλαδή να αλλάξει την πολιτική της επιλογή. Μεταξύ των αντιμαχομένων η τελική απόφαση για να τερματιστεί ένας πόλεμος ουσιαστικά λαμβάνεται από τον ηττημένο, όταν αποδέχεται ότι έχει πράγματι ηττηθεί. Καθόσον η αποδοχή της ήττας, δεν είναι κάτι που μπορεί να επιβληθεί, αυστηρά περιορισμένα και καθορισμένα ορατά γεγονότα, αποτελούν προφανή συμβολισμό κοινά αποδεκτό. Αν το δεδομένο αποτέλεσμα, θεωρηθεί από όλες τις πλευρές ως τερματικό, κρίνεται από απαντήσεις σε αντίστοιχα ερωτήματα. Της ύπαρξης «αναλογίας» των επιτευχθέντων ως προς το κόστος έως εκείνη τη στιγμή και της συνείδησης της «μη αντιστρεψιμότητας» της κατάστασης. Η περίπτωση της κλιμάκωσης του πολέμου δυνατόν να επιφέρει θετικό αποτέλεσμα, εφ' όσον μέσω αυτού εξουδετερώνεται ο αντίπαλος και δεν προκαλείται παρέμβαση τρίτων. Ενέχει τον κίνδυνο να επιλεγεί από ηγέτες που στο δίλημμα, παράδοσης ή της ολικής καταστροφής, επιλέγουν μια «θαρραλέα κίνηση» αντεπίθεσης. Διαφορετικά, η στρατηγική παράδοση είναι η πράξη, τόσο της παύσης των εχθροπραξιών, όσο και της έναρξης μιας νέας μεταπολεμικής σχέσης μεταξύ των αντιπάλων αν και ο ηττημένος εκδύεται από την ικανότητά του να κάνει πόλεμο. Παρόλα αυτά, ένας εμπόλεμος μπορεί να αναλάβει δράση που αυξάνει το πολεμικό του κόστος, ακόμη και αν δεν αυξάνει την πιθανότητα της νίκης, εάν προκαλεί πολύ πιο υψηλό κόστος στον αντίπαλο, με στόχο την εξασφάλιση διαπραγματευτικού προβαδίσματος. Οι ισχυροί θεσμοί σε μια δημοκρατία, ελέγχουν συνεχώς το κόστος του πολέμου και όσο μακρύτερος χρονικά, λιγότερο αποφασιστικός και πιο δαπανηρός γίνεται, τόσο πιο προβληματική γίνεται η δημόσια στήριξη τείνοντας στην ανατροπή, που σημαίνει αυτόματα έξοδο από τον πόλεμο. Αντίθετα αυταρχικά καθεστώτα, μη λογίζοντας την αντίδραση αποδυναμωμένων αντιπολιτευτικών κινημάτων, δείχνουν μειωμένο ενδιαφέρον για σύντομο τερματισμό. Τέσσερις προσεγγίσεις όχι απαραίτητα αλληλοαποκλειόμενες διακρίνονται στην εξήγηση του μηχανισμού του τερματισμού του πολέμου. Η αντιμετώπιση του τερματισμού του πολέμου σαν οικονομική συναλλαγή, θέτει σαν κύριο χαρακτηριστικό κατά την εξέλιξη αλλά και το πέρας του, τη διαπραγμάτευση. Οι πόλεμοι τείνουν να συνεχίζονται για όσο διάστημα ο κάθε αντίπαλος πιστεύει ότι μπορεί να επιτύχει συμπαγή κέρδη, ενώ η διπλωματία μεταξύ των αντιπάλων συνεχίζει, τηρώντας ένα επίπεδο επικοινωνίας. Με την πάροδο του χρόνου, το κόστος για την επίτευξη του ίδιου αντικειμενικού σκοπού αυξάνεται, όποτε οι αντιμαχόμενοι αναζητούν το βέλτιστο σημείο, τις πλέον ευνοϊκές συνθήκες ο καθένας, με βάση τα δεδομένα που έχουν διαμορφωθεί μετά από τη χρησιμοποίηση της στρατιωτικής ισχύος. Σε άλλη προσέγγιση θεωρείται ότι αποκλειστικό στοιχείο τερματισμού του πολέμου είναι η υπέρβαση κάποιου κόστους, υλικού και μη. Ένας εμπόλεμος, θα παύσει τη συμμετοχή του, όταν το κόστος που επιβαρύνεται υπερβαίνει την πιθανή αξία που θα αποκομίσει εάν συνεχίσει τη σύγκρουση. Κεντρικό ρόλο έχει η αναμενόμενη χρησιμότητα συνέχισης του πολέμου, σε σχέση με αυτής του τερματισμού. Ο ηγέτης αποτελεί την προσέγγιση όπου ο μηχανισμός τερματισμού του πολέμου προσωποποιείται. Η εστίαση γίνεται στην εσωτερική πολιτική, όπως διαμορφώνεται από τις πολιτικές συμμαχίες και τη δυναμική του ηγέτη. Κάνει ορθολογική επιλογή, όταν έρχεται αντιμέτωπος με ανταγωνιστικές εναλλακτικές λύσεις, κάθε μία από τις οποίες έχει ένα κόστος και αντίστοιχη ανταπόδοση. Οι αποφάσεις «πολεμοχαρών» και «ειρηνόφιλων» ηγετών, συνήθως περιπλέκουν την κατάσταση με αποκλίνουσες και άκαιρες επιλογές σε φάσματα από την προδοσία μέχρι τον τυχοδιωκτισμό. Η περίπτωση μη ορθολογικών ηγετών, με δογματική, μεσσιανικού τύπου συμπεριφορά πάντα υπάρχει σαν πιθανότητα. Τελευταία προσέγγιση αποτελεί, η δύναμη της κοινής γνώμης και ο επηρεασμός της εσωτερικής πολιτικής κατ' επέκταση. Καθόσον η δομή της εξουσίας δεν είναι ενιαία, πολιτικές μερίδες, ηγέτες και ιδιωτικά συμφέροντα επιδιώκουν αποκλίνοντες σκοπούς, με τη λαϊκή βάση υποστήριξης, να μεταβάλλεται ανάλογα. Όσο δυσμενέστερα είναι τα αποτελέσματα των μαχών, τόσο βαθύτερες θεμελιώδεις άξιες υποχωρούν με την αναπροσαρμογή σκοπών ενέχοντας κίνδυνο παράλυσης της εσωτερικής πολιτικής. Πάντα εντοπίζονται συνειδητές προσπάθειες των ηγετών να χειραγωγήσουν το σύστημα των συμβόλων με τα οποία ο λαός αντιλαμβάνεται την εξέλιξη του πολέμου, ώστε να δέχεται τον ορισμό τους, για την τρέχουσα κατάσταση και τη μελλοντική προοπτική. Περαιτέρω, είναι η δυναμική των Μ.Μ.Ε., που με την αμεσότητά τους, από τρόπος επικοινωνίας και κοινοποίησης της επίσημης πολιτικής, έχουν αναλάβει ρόλο τόνωσης της δημόσιας σκέψης αλλά και αμφισβήτησης των κυβερνητικών επιλογών. Η έλλειψη μιας ενιαίας στιβαρής θεωρίας σαν αρωγός στη λήψη απόφασης τερματισμού, είναι προφανής. Διαπιστώνεται η ανάγκη, να διατυπωθούν υποθέσεις ή θεωρίες που ενσωματώνουν μεταβλητές από τα διαφορετικά επίπεδα ανάλυσης. Ο τερματισμός του πολέμου είναι μια περίπλοκη διαδικασία και δεν βασίζεται μόνο σε μια ορθολογική διαδικασία σκέψης, αλλά επηρεάζεται επίσης από την οργανωτική επινόηση και τη συνάθροιση ενός οικοδομήματος πολιτικών παραγόντων, προσωπικοτήτων, διαπραγματεύσεων και συναινέσεων. Η κατανόηση των παραπάνω παραγόντων θα επικουρεί τους στρατηγικούς αναλυτές τονίζοντας τη σημασία του σχεδιασμού του τερματισμού. Ο τερματισμός του πολέμου είναι ταυτόχρονα επιστήμη και τέχνη είναι κυρίως καλή στρατηγική.