Το δίκαιο της ανάγκης υπό το πρίσμα της ελληνικής δημοσιονομικής κρίσης

Η ολοένα και πιο «ζοφερή» πραγματικότητα που βιώνει η ελληνική κοινωνία τα τελευταία χρόνια, ως αποτέλεσμα, εκ πρώτης όψεως τουλάχιστον, της πολιτικής επιλογής να προσφύγει σε διεθνή δανεισμό προκειμένου να αντιμετωπίσει το πρόβλημα δημοσίου χρέους και τα τεράστια ελλείμματα της, έχουν δημιουργήσει ένα πρωτοφανές πεδίο θεωρητικής ενασχόλησης με τα όρια της κυριαρχίας του εθνικού κράτους και το κατά πόσο αυτά «βάλλονται» από την υπογραφή των περιβόητων Μνημονίων ή δανειακών συμβάσεων. Η κρίση φέρνει σε αντιπαράθεση τη ρυθμιστική και οικονομική ικανότητα των εθνικών κρατών να χαράσσουν οικονομικές πολιτικές, με το κοινωνικό κράτους που οικοδόμησαν τις προηγούμενες δεκαετίες, τουλάχιστον στην Ευρώπη, στο όνομα της τήρησης αρχών διεθνώς συμφωνημένων σε διακρατικό επίπεδο, είτε στο πλαίσιο πολιτικών είτε νομισματικών ενώσεων (ΕΕ, ΟΝΕ, αλλά και συμμετοχή σε διεθνείς οργανισμούς όπως το ΔΝΤ). Η παρούσα μελέτη αποσκοπεί στο να προσεγγίσει τη σημερινή νομική, πολιτική και οικονομική πραγματικότητα με όρους πολιτικής φιλοσοφίας, προσπαθώντας να τη διασυνδέσει με την έννοια του δικαίου της ανάγκης. Απώτερος στόχος είναι να εξηγηθεί το σύνολο των πολιτικών επιλογών και η υποστήριξη τους από τη δικαστική εξουσία ως συνταγματικά, με παράλληλη αξιολόγηση των ρόλων που καλούνται να διαδραματίσουν τόσο η εκτελεστική, όσο και η νομοθετική εξουσία. Με άλλα λόγια, θα γίνει μια προσπάθεια να αποκρυπτογραφηθεί ο ρόλος του δικαίου σε περίοδο οικονομικής κρίσης. Η μελέτη διαρθρώνεται σε πέντε ενότητες-κεφάλαια, σε μια προσπάθεια να γίνει μια σφαιρική προσέγγιση του θέματος, τόσο σε επίπεδο θεωρίας δικαίου όσο και σε επίπεδο πολιτικής ανάλυσης του ιστορικού παρελθόντος αλλά και της υφιστάμενης κατάστασης. Στο πρώτο κεφάλαιο αναλύονται οι προσεγγίσεις των βασικών θεωρητικών του δικαίου της ανάγκης, και επιχειρείται μια συγκριτική ανάλυση των απόψεων τους, με αναφορά και στη θεωρία των εξαιρετικών περιστάσεων που έχουν διαμορφώσει τα Συνταγματικά Δικαστήρια ορισμένων χωρών. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται η αποτύπωση του δικαίου της ανάγκης στους Συνταγματικούς χάρτες της χώρας, και επιχειρείται μια αποτίμηση της χρήσης της κατάστασης ανάγκης από την εκτελεστική εξουσία ιστορικά. Το τρίτο κεφάλαιο αναλύει συνοπτικά τις δανειακές συμβάσεις, τα επονομαζόμενα «Μνημόνια», που έχουν γίνει νόμοι του κράτους για την επικύρωση των συμφωνιών δανεισμού που έχει συνάψει η χώρα με τους εταίρους της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, ενώ το τέταρτο κεφάλαιο επιχειρεί να εξηγήσει κατά πόσο υφίσταται μια «άτυπη» εφαρμογή του δικαίου της ανάγκης, με την επίκληση της έκτακτης δημοσιονομικής και οικονομικής συγκυρίας, με αναφορά στο ρόλο που διαδραματίζουν στη διαδικασία αυτή όχι μόνο η εκτελεστική, αλλά και η νομοθετική και η δικαστική εξουσία. Τέλος, στο πέμπτο κεφάλαιο υποστηρίζεται η άποψη ότι η χρήση των έκτακτων συνταγματικών εξουσιών και η υπέρβαση των δυνατοτήτων της εκτελεστικής εξουσίας που ανάγεται σε νομοθετική έχουν στρεβλώσει πλήρως τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος, ενώ επισημαίνεται ότι το Σύνταγμα παρέχει ένα τελευταίο εφόδιο στον απλό πολίτη απέναντι στην κατάσταση αυτή, το δικαίωμα αντίστασης, που ορίζεται από την ακροτελεύτια διάταξη του Συντάγματος.