Οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι στον τομέα των επιβατικων μεταφορών και πιθανοί τρόποι παρέμβασης

Οι Ψυχοκοινωνικοί Κίνδυνοι Εργασίας (ΨΚΕ) χαρακτηρίζονται από τις σοβαρές τους επιδράσεις στους εργαζομένους και την διαρκώς αναδυόμενη αρνητική επίπτωση στις επιχειρήσεις και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Παρά την εισαγωγή πολιτικών πρόληψης ειδικά για τους ΨΚΕ και παρά τη συγκέντρωση εμπειρικών δεδομένων που τεκμηριώνουν την αρνητική τους επίδραση στην υγεία, την ασφάλεια και τη γενικότερη ευημερία των εργαζομένων συνεχίζουν να λαμβάνουν μικρότερη προσοχή από τους οργανισμούς σε σχέση με τους φυσικούς κινδύνους και την ασφάλεια στην εργασία. Ειδικά ο τομέας ενδιαφέροντος της διατριβής -των μεταφορών- κατατάσσεται διαχρονικά ανάμεσα στους πιο «επικίνδυνους», καθώς συνδυάζει έναν μεγάλο αριθμό επιβαρυντικών συνθηκών κάτω από τις οποίες εκτελούν τα καθήκοντά τους οι εργαζόμενοι, ενώ βρίσκεται στις υψηλότερες θέσεις σε εμφάνιση επαγγελματικών ασθενειών και στον αριθμό ατυχημάτων και τραυματισμών. Η υστέρηση στο ζήτημα της πρόληψης και διαχείρισης των ΨΚΕ συμπληρώνεται από την έλλειψη επαρκών ερευνητικών δεδομένων για τον Ελληνικό εργασιακό πληθυσμό και η σχεδόν πλήρης απουσία για τους εργαζόμενους στις μεταφορές (στην Ελλάδα). Το κάθε επάγγελμα συνοδεύεται από τους δικούς του σχετικούς ΨΚΕ και ο συνδυασμός των μεταξύ τους αλληλεπιδράσεων που οδηγούν σε αρνητικές επιπτώσεις, είναι μοναδικός για κάθε εργασιακό περιβάλλον. Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με τα περιορισμένα δεδομένα για τους ΨΚΕ στον τομέα των μεταφορών στην Ελλάδα, καταδεικνύουν την αναγκαιότητα της παρούσας διατριβής. Σκοπός της ήταν η σύνθεση εμπειρικής και θεωρητικής γνώσης για τους ΨΚΕ, μέσα στον συγκεκριμένο επαγγελματικό χώρο των μεταφορών. Εκκίνησε με στόχο την ολοκληρωμένη περιγραφή του πλαισίου, έτσι όπως διαμορφώνεται σε επίπεδο πολιτικών, διαδικασιών, αλλά και των αναγνωρισμένων ως επικρατέστερων ΨΚΕ στα συγκεκριμένα επαγγέλματα. Συνέχισε επιδιώκοντας τον προσδιορισμό κατάλληλου τρόπου ανάλυσης και ερμηνείας των αλληλοσυνδέσεων μεταξύ των ΨΚΕ και πρόβλεψης των συνεπειών τους σε ατομικό και οργανωσιακό επίπεδο. Ευελπιστώντας στη βαθύτερη θεωρητική κατανόηση με άμεση αντιστοίχιση στα παρατηρούμενα φαινόμενα, επιχείρησε να προσεγγίσει το εργασιακό πλαίσιο μέσα από μία κοινωνιοψυχολογική ματιά, εντάσσοντας σε κεντρική θέση της ανάλυσης έννοιες όπως η Σχετική Αποστέρηση, η Κοινωνική Ταυτότητα και η Οργανωσιακή Ταύτιση. Υπό αυτήν την οπτική και με την καθοδήγηση του θεωρητικού μοντέλου Απαιτήσεων-Πόρων στην Εργασία υλοποιήθηκε ένας μη-πειραματικός σχεδιασμός με δύο διαδοχικές ερευνητικές δράσεις. Σε πρώτο διερευνητικό επίπεδο υλοποιήθηκε ποιοτική έρευνα για την καταγραφή των αντιλήψεων και των πρακτικών σε σχέση με τους ΨΚΕ στους οργανισμούς που δραστηριοποιούνται στις μεταφορές. Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκε μια ευρύτατη ποσοτική έρευνα για τη συστηματική εκτίμηση των ΨΚΕ στον τομέα των μεταφορών. Η ποσοτική έρευνα ήταν ενημερωμένη από τους θεματικούς άξονες που προέκυψαν από τα ευρήματα της πρώτης έρευνας. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από δείγμα εργαζομένων στις μεταφορές, με μεγαλύτερη αντιπροσώπευση των αστικών μεταφορών. Μέσα από τη θεματική ανάλυση του περιεχομένου της ποιοτικής έρευνας και την πολύπλευρη στατιστική ανάλυση των ποσοτικών δεδομένων της δεύτερης έρευνας, αναδείχθηκαν οι επικρατέστεροι ΨΚΕ στον τομέα των μεταφορών. Ο ρυθμός εργασίας, η έκθεση σε περιστατικά βίας και παρενόχλησης από τρίτους, η αίσθηση/έλλειψη ελέγχου στην εργασία, η σύγκρουση προσωπικής-εργασιακής ζωής και οι συναισθηματικές και ποσοτικές απαιτήσεις βρέθηκαν μεταξύ των υψηλότερων θέσεων στους αξιολογούμενους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους, επιβεβαιώνοντας την υπάρχουσα βιβλιογραφία και διαμορφώνοντας το αντικειμενικό μέρος των εργασιακών απαιτήσεων. Ωστόσο, τα αποτελέσματα της ποσοτικής έρευνας κατέταξαν στις πρώτες θέσεις των ΨΚΕ, οργανωσιακά χαρακτηριστικά όπως η ποιότητα ηγεσίας και η αναγνώριση. Συνολικά καταγράφηκαν υψηλά επίπεδα ψυχοκοινωνικής πίεσης στην εργασία, ενώ πράγματι το επάγγελμα του οδηγού φαίνεται να είναι το πλέον επιβαρυμένο και με διακριτές διαφορές σε σχέση με τα υπόλοιπα επαγγέλματα των μεταφορών. Οι πλέον αποτελεσματικοί παράγοντες για την πρόβλεψη του επιπέδου αυτής της πίεσης και των εργασιακών συνεπειών των ΨΚΕ, ήταν οι μεταβλητές της Οργανωσιακής Ταύτισης, της Σχετικής Αποστέρησης και της Σύγκρουσης Προσωπικής-Εργασιακής ζωής, αναδεικνύοντας την κοινωνιοψυχολογική διεργασία δημιουργίας και εκδήλωσής της. Επιπλέον, η διατριβή επιχείρησε τη συστημική θεώρηση των ΨΚΕ μέσα από τη δικτυακή ανάλυση. Η προσέγγιση του δικτύου προσέφερε νέες ερμηνευτικές δυνατότητες των σχέσεων μεταξύ των ΨΚΕ, εναλλακτικές εξηγήσεις των δυναμικών αλληλοσυνδέσεων με τις παρατηρούμενες μεταβλητές αποτελεσμάτων και πλούσια ερεθίσματα για θεωρητικό και μεθοδολογικό εμπλουτισμό. Με αυτόν τον τρόπο, επιδιώχθηκε η κατανόηση της πολυεπίπεδης σχέσης μεταξύ υποκειμένου (εργαζόμενου) και δομής (εργασιακού πλαισίου).