Οι «ασφαλείς ζώνες» στη Συρία και η στόχευση τους: προστασία αμάχων ή αποτροπή προσφυγικών ροών;

Η διεθνής κοινότητα αντιμετωπίζει ολοένα και μεγαλύτερες προκλήσεις στην προστασία των αμάχων πολιτών σε περιοχές με ενεργές ένοπλες συρράξεις. Η μεταβαλλόμενη φύση των συγκρούσεων και ο νέος τρόπος διεξαγωγής των εχθροπραξιών έχουν συντελέσει στην αύξηση του αριθμού των θυμάτων μεταξύ των αμάχων πολιτών σε αντιδιαστολή προς τα θύματα των μαχητών. Στο πλαίσιο των μη-διεθνών συρράξεων, οι άμαχοι γίνονται στόχος από τις διάφορες ένοπλες ομάδες μη κρατικών δρώντων ή ακόμη και από τις δυνάμεις του ίδιου του κράτους τους. Η κατάφωρη παραβίαση των κανόνων του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου προκαλεί μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών που αναζητούν προστασία εντός ή εκτός των συνόρων της χώρας τους. Η δεκαετία του ’90 στιγματίστηκε από αιματηρές μη-διεθνείς συγκρούσεις που προκάλεσαν τη μαζική έξοδο προσφύγων. Την ίδια περίοδο άρχισαν να αναδύονται έννοιες όπως η προσωρινή προστασία και η προληπτική προστασία, ενώ, παράλληλα, δοκιμάστηκε στην πράξη η δημιουργία ασφαλών ζωνών με την επιβολή τους από το Συμβούλιο Ασφαλείας (ΣΑ) υπό το Κεφάλαιο VII του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών ή και από συνασπισμούς προθύμων χωρών. Οι ζώνες αυτές είχαν διττό στόχο. Από τη μία στόχευαν στην προστασία των αμάχων πολιτών και από την άλλη στον περιορισμό των προσφυγικών ροών. Το αποτέλεσμα στις περισσότερες περιπτώσεις ήταν η παροχή προσωρινής προστασίας που κατέρρευσε ξαφνικά προκαλώντας μεγάλο αριθμό θυμάτων, με αποκορύφωμα τη σφαγή της Σρεμπρένιτσας. Η δημιουργία ασφαλών ζωνών έχει επανέλθει στο προσκήνιο με τη σύρραξη στη Συρία. Κύριος υπέρμαχος της ιδέας αυτής ήταν η Τουρκία, η οποία έχει στρατηγικά συμφέροντα στην περιοχή. Λόγω της κακής προηγούμενης εμπειρίας με τις ζώνες ασφαλείας και των ιδιαιτεροτήτων της σύγκρουσης, δεν επιτεύχθηκε διεθνής συμφωνία προς αυτή την κατεύθυνση. Στις αρχές του 2017 ένα άλλο σχέδιο συμφωνήθηκε από τη Ρωσία, την Τουρκία και το Ιράν για τη δημιουργία τεσσάρων ζωνών αποκλιμάκωσης στη χώρα. Τις ζώνες αυτές τις αποκαλούν εναλλακτικά και ως ζώνες ασφαλείας, στις οποίες σταδιακά θα μπορέσουν να επιστρέψουν πρόσφυγες και εσωτερικά εκτοπισμένοι πληθυσμοί. Το σχέδιο αυτό δεν έχει τύχει καθολικής αποδοχής, ενώ τα κίνητρα και οι επιδιώξεις των εμπλεκομένων εγείρουν υποψίες μεταξύ των διάφορων αντιπολιτευτικών ομάδων. Η παρούσα εργασία εξετάζει τους στόχους της δημιουργίας αυτών των περιοχών και τα χαρακτηριστικά τους. Μέσα από την εξέταση πρωτογενών και δευτερογενών πηγών και κυρίως μέσα από την εξέταση της διεθνούς ειδησεογραφίας και στρατηγικών αναλύσεων, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η χρήση του όρου «ασφαλείς» για τις εν λόγω περιοχές είναι καταχρηστικός, παραπλανητικός και επικίνδυνος. Οι περιοχές αυτές δεν πληρούν ούτε τα κριτήρια που θέτει το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο ούτε και τις προϋποθέσεις που απαιτούνται, όταν απουσιάζει η συναίνεση και η αποστρατικοποίηση, για την αποτελεσματική προστασία του άμαχου πληθυσμού. Παράλληλα, οι πολιτικές που προωθούνται σε διεθνές επίπεδο σηματοδοτούν μία τάση απομάκρυνσης από τις ευρωπαϊκές αξίες και το ευρωπαϊκό και διεθνές κεκτημένο για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του δικαιώματος στο άσυλο. Η προστασία του άμαχου πληθυσμού στη Συρία απαιτεί μέτρα που θα ληφθούν με ευρεία συναίνεση και που θα δίνουν έμφαση στην ανθρώπινη ασφάλεια και όχι στις στρατηγικές στοχεύσεις των αντίπαλων πλευρών, ενώ το δικαίωμα στην αναζήτηση προσφυγικής προστασίας σε τρίτες χώρες πρέπει να συνεχίσει να αποτελεί εφικτή επιλογή για τον άμαχο πληθυσμό που βρίσκεται σε κίνδυνο.