Αναμνήσεις μιας κατεχόμενης πόλης: ένας ηχητικός περίπατος στην Αθήνα 1941-1944

Τις τελευταίες δεκαετίες στα πλαίσια του φαινομένου της «έκρηξης της μνήμης» έχει παρατηρηθεί αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για το παρελθόν και ειδικότερα για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο στο έδαφος των τρεχουσών κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών συνθηκών. Ταυτόχρονα η ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και η μαζική παραγωγή και ο διαμοιρασμός περιεχομένου από χρήστες στο Διαδίκτυο τροφοδοτούν τη συζήτηση για τις συμμετοχικές πρακτικές και τον εκδημοκρατισμό στην κυκλοφορία και την παραγωγή της γνώσης. Ωστόσο, στην Ελλάδα οι δυνατότητες αυτές παραμένουν εν πολλοίς αναξιοποίητες, με αποτέλεσμα την περιορισμένη επικοινωνία μεταξύ της ακαδημαϊκής και της δημόσιας ιστορίας. Σε αυτό το πλαίσιο, καρπός της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι ένας ηχητικός περίπατος (μνημοτοπίο) στην Αθήνα που αφηγείται την ιστορία της Κατοχής και της Αντίστασης (1941-1944) μέσα από προφορικές μαρτυρίες, καταγεγραμμένες αναμνήσεις συλλεγμένες με τη μεθοδολογία της προφορικής ιστορίας. Σκοπός του εγχειρήματος είναι η χαρτογράφηση της συλλογικής μνήμης της περιόδου και η ανάδειξη των φαινομενικά απόντων από τον αστικό ιστό μνημονικών τόπων, που για ιστορικό-πολιτικούς λόγους έχουν υποβαθμιστεί ή και αποσιωπηθεί από την επίσημη πολιτική διαχείρισης της μνήμης, ώστε να ενθαρρυνθεί η γνωριμία τόσο με την ιστορική περίοδο όσο και με την πόλη. Ταυτόχρονα βαθύτερη επιδίωξη της μελέτης είναι να συμβάλλει έστω στο ελάχιστο στους τρόπους με τους οποίους μια πολυδιάστατη, επιστημονική ιστορία θα συνομιλήσει με ευρύτερα ακροατήρια (δημόσια ιστορία), αξιοποιώντας τα τεχνολογικά μέσα (ψηφιακή ιστορία), αλλά και να τροφοδοτήσει και να τροφοδοτηθεί από τη συλλογική μνήμη. Για την υλοποίηση του εγχειρήματος μετά από μια σύντομη βιβλιογραφική επισκόπηση της ιστορικής περιόδου και θεωρητικών ζητημάτων των οποίων άπτεται η εργασία, μελετήθηκαν παραδείγματα ηχητικών περιπάτων από την Ελλάδα και το εξωτερικό και στη συνέχεια αρχειακές πηγές βάσει των οποίων σχεδιάστηκε το μνημοτοπίο. Αξιοποιήθηκαν μαρτυρίες από ποικίλους αφηγητές με σκοπό την πολυφωνικότητα, την ανατροπή στερεοτύπων και μύθων, την ανάδειξη αποσιωπημένων ή περιθωριοποιημένων πτυχών στην ιστορική αφήγηση και την ανάδειξη της βιωμένης εμπειρίας καθημερινών ανθρώπων. Το περπάτημα μέσα στην πόλη στα χνάρια των αφηγητών, η ακρόαση in situ, η αμεσότητα του προφορικού λόγου και τα ηχητικά εφέ έχουν στόχο να κινητοποιήσουν όλες τις αισθήσεις, να διεγείρουν τη φαντασία και να δημιουργήσουν συνολικά μια βιωματική, συναισθηματική και πολυαισθητηριακή εμπειρία εμβύθισης. Η αντίθεση ανάμεσα στη ζώσα συλλογική μνήμη και την απουσία υλικών ιχνών στην πόλη ενδέχεται να λειτουργήσει σαν ένα σχόλιο πάνω στην πολιτική της μνήμης. Απουσία υλικών θραυσμάτων, ο ίδιος ο ηχητικός περίπατος μπορεί να λάβει το χαρακτήρα ενός τόπου μνήμης, αλλά και να επιτελέσει το ρόλο του αντί-μνημείου, ενός μνημείου δηλαδή που ενσωματώνει ποικίλες και ενίοτε αντιθετικές ερμηνείες, που δεν θεάται αλλά βιώνεται μέσα από τον διάλογο με το σύγχρονο μεταβαλλόμενο αστικό περιβάλλον. Ενός μνημείου που καλεί δηλαδή τον επισκέπτη να γίνει συμμέτοχος στη διαδικασία της επιμνημόνευσης, να παράξει το δικό του κάθε φορά μοναδικό νόημα, συσχετίζοντας το παρελθόν με το παρόν. Το εγχείρημα, παρότι μικρό και με περιορισμένα μέσα υπογραμμίζει, ωστόσο, την ανάγκη για τους επαγγελματίες της μνήμης να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες της τεχνολογίας, ώστε να εκπληρώσουν τον κοινωνικό τους ρόλο στο ψηφιακό περιβάλλον της ανοιχτότητας και της συνεργασίας.