Η Ευρώπη στο ελληνικό σχολείο: προγράμματα σπουδών και σχολικά εγχειρίδια για το μάθημα της Ιστορίας στην Α/θμια και Β/θμια Εκπαίδευση (1967-2020)

Την παρούσα έρευνα απασχολεί γενικότερα η θέση της Ευρώπης στα Προγράμματα Σπουδών και τα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που κυκλοφορούσαν κατά το χρονικό διάστημα από την έναρξη της επτάχρονης δικτατορίας έως σήμερα (2020). Η εξέταση του υλικού της έρευνας δομείται σε τέσσερις περιόδους (επτάχρονη δικτατορία, Μεταπολίτευση, από την έναρξη της διακυβέρνησης της χώρας από το ΠΑ.ΣΟ.Κ μέχρι το 2000 και από την έναρξη της δεύτερης χιλιετίας μέχρι σήμερα) με βάση τις εσωτερικές πολιτικές αλλαγές, τις διεθνείς εξελίξεις, την ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδας και τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις που παρέπεμπαν σε αλλαγές Προγραμμάτων Σπουδών και εγχειριδίων. Στα Προγράμματα Σπουδών και τα σχολικά εγχειρίδια ερευνάται αν οι μεταβολές στη στοχοθεσία του μαθήματος περιλαμβάνουν την ένταξη της ευρωπαϊκής διάστασης και η συσχέτισή τους με τις πολιτικές συγκυρίες -εγχώριες και ευρωπαϊκές- και τις κυβερνητικές αλλαγές. Επίσης εξετάζεται ο βαθμός ανταπόκρισής τους στην πορεία της χώρας προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση, με την ενσωμάτωση σε αυτά θεματικών ενοτήτων σχετικών με την Ευρώπη και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σχετικά με τα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας, ερευνάται η ύπαρξη λόγου για την Ευρώπη με βάση τρεις άξονες ανάλυσης, οι οποίοι διαπλέκονται: την Ευρώπη ως ιδέα, ως ταυτότητα και ως πραγματικότητα. Πρόκειται για τη συγκρότηση, εφόσον υπάρχει, της ιδέας της Ευρώπης ως πολιτισμικού πλαισίου αναφοράς για τον σχηματισμό ταυτοτήτων και νέων γεωπολιτικών συνθηκών. Οι άξονες αυτοί προσεγγίζονται μέσα από δύο διαδρομές. Η πρώτη αφορά στην εξέλιξη των αντιλήψεων για την Ευρώπη, δηλαδή σε ποιο βαθμό τα σχολικά εγχειρίδια περιγράφουν τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι κάτοικοι της Ευρώπης αυτοπροσδιορίζονταν με βάση μια ιδιαίτερη συλλογική ταυτότητα. Η δεύτερη αφορά τη διαμόρφωση των κοινών χαρακτηριστικών που ορίζουν μια «ευρωπαϊκή ταυτότητα», κατά πόσο δηλαδή τα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας παρακολουθούν τη διαμόρφωση της προσωπικότητας του «Ευρωπαίου» και του «ευρωπαϊκού πολιτισμού». Ερευνώνται επίσης τα κριτήρια, σε διάφορες χρονικές περιόδους, της γεωγραφικής εννοιολόγησης της «Ευρώπης». Η παρούσα έρευνα επιχειρεί επίσης να αναδείξει όχι μόνο τα στοιχεία εκείνα που παραπέμπουν στην έννοια της ευρωπαϊκής ενότητας αλλά να αναζητήσει εάν, μέσα στα εγχειρίδια, υπάρχουν «ρωγμές» στο αφήγημα περί της Ευρώπης ως κανονιστικού προτύπου και αναφαίνονται εσωτερικές διαιρέσεις και αντιφάσεις. Ερευνάται επίσης η σχέση Ελλάδας-Ευρώπης ως μια «σχέση ταυτότητας». Αν δηλαδή η ελληνική εθνική ταυτότητα παρουσιάζεται να αναπτύσσεται ως ευρωπαϊκή. Καταγράφονται ακόμα οι αξιολογήσεις των συγγραφέων για την προσφορά του αρχαιοελληνικού ιδεώδους και του χριστιανισμού στον ευρωπαϊκό πολιτισμό ως κυρίαρχων συστατικών της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Ανάμεσα στα συμπεράσματα συγκαταλέγονται η σε πολλές περιπτώσεις αναντιστοιχία μεταξύ της γενικής στοχοθεσίας των Προγραμμάτων Σπουδών και των περιεχομένων τους, η έμφαση στο ελληνοκεντρικό περιεχόμενο των εγχειριδίων, σύμφωνα και με τις οδηγίες των οργάνων του εκπαιδευτικού σχεδιασμού, ο γεωγραφικός προσδιορισμός της Ευρώπης με κριτήρια πολιτισμικά και σχετιζόμενα με τον «Άλλο», η απουσία της Μεσαιωνικής Δύσης από τα εγχειρίδια του Δημοτικού Σχολείου, η έμφαση στην «ελληνικότητα της Ευρώπης» (ιδιαίτερα σε αυτά της δικτατορικής και μεταπολιτευτικής περιόδου), η μεταβαλλόμενη ταυτότητα της Ευρώπης με κριτήρια πολιτισμικά και η καθυστέρηση στην ένταξη αυτόνομου λόγου για την ευρωπαϊκή ενοποίηση.