Τα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών στην Ευρωπαϊκή έννομη τάξη

Στόχος της παρούσας εργασίας είναι να παρουσιάσει όχι μόνο μια ανασκόπηση, αλλά και κριτική επισκόπηση των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών, τόσο στο επίπεδο αρχών και διακηρύξεων, όσο και στο επίπεδο της πράξης και της εφαρμογής. Καταρχάς, στο πρώτο μέρος, γίνεται η απαραίτητη αναφορά αλλά και κριτική προσέγγιση του συναφούς διεθνούς πλαισίου, όπως αυτό διαμορφώνεται από τον ΟΗΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης, μέσω της διατύπωσης μιας σειράς διακηρύξεων και συμβάσεων, που περιγράφουν τα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών και ρυθμίζουν, τουλάχιστον σε επίπεδο αρχών, τον τρόπο οργάνωσης των υπηρεσιών ψυχικής υγείας με τρόπο που να διασφαλίζεται η προστασία τους. Εκτίθεται επίσης η προσέγγιση της ψυχικής υγείας στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κεντρική θέση ανάμεσα στα σύγχρονα διεθνή κείμενα καταλαμβάνει, η προσφάτως κυρωθείσα και από τη χώρα μας, Σύμβαση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες (CRPD), η οποία είναι η πρώτη σύμβαση για τα ανθρώπινα δικαιώματα στον 21ο αιώνα και το πρώτο νομικά δεσμευτικό κείμενο με περιεκτική προστασία των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχο-κοινωνική αναπηρία. Στη συνέχεια, στο δεύτερο μέρος, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), η οποία αποτελεί, από κοινού με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), τον κατεξοχήν μηχανισμό προστασίας των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών στην πράξη. Επιπροσθέτως, παρουσιάζονται και σχολιάζονται οι πιο σημαντικές αποφάσεις των δικαιοδοτικών οργάνων του Στρασβούργου επί προσφυγών ψυχικά ασθενών. Γίνεται επομένως φανερή η σημασία της νομολογίας του ΕΔΔΑ, το οποίο, από τα τέλη της δεκαετίας του ’70, με σειρά αποφάσεών του, επιτέλεσε σημαντικά βήματα, αρχικά, όσον αφορά το στόχο της αποσαφήνισης των εγγυήσεων προστασίας της προσωπικής ελευθερίας και ασφάλειας των κρατούμενων ψυχασθενών και μετέπειτα, όσον αφορά τις συνθήκες διαβίωσης και τη μεταχείρισή τους μέσα στα ιδρύματα. Οι επιρροές του διεθνούς θεσμικού περιβάλλοντος αντικατοπτρίζονται στο εθνικό νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο παρουσιάζεται κριτικά, στο τρίτο και τελευταίο μέρος της παρούσας εργασίας. Συγκεκριμένα εξετάζεται η ελληνική νομοθεσία και πρακτική όσον αφορά σε συγκεκριμένους τομείς που άπτονται των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών. Ένα μεγάλο μέρος αφορά το νομοθετικό πλαίσιο για την ακούσια νοσηλεία των ψυχικά ασθενών σε ψυχιατρικό ίδρυμα, η οποία πραγματοποιείται με δύο τρόπους: τον προληπτικό και τον ποινικό. Επίσης, αναπτύσσονται οι προβληματισμοί που προκύπτουν από την ατελή εφαρμογή των δύο αυτών τρόπων ακούσιας νοσηλείας, με αφορμή εκθέσεις του Συνηγόρου του Πολίτη αλλά και έρευνες Ελλήνων επιστημόνων, νομικών και ψυχιάτρων. Κοινό συμπέρασμα είναι ότι, παρά τις εγγυήσεις που παρέχει η νομοθεσία, στην πράξη, στο χώρο των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην Ελλάδα, τουλάχιστον στους τομείς που έχουν διερευνηθεί, είναι προφανής η καταπάτηση των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών, σε πολλαπλά επίπεδα.