Χρήση αρχαιολογικών μνημείων και χώρων στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα: θεσμικές, ιδεολογικές και πολιτικές διαστάσεις

Η διατριβή εξετάζει τη χρήση αρχαιολογικών μνημείων και χώρων στην Ελλάδα και ειδικότερα την πρακτική της παραχώρησης της χρήσης των χώρων αυτών για πολιτιστικές και άλλες συναφείς δραστηριότητες. Οι προϋπάρχουσες μελέτες εξετάζουν το ζήτημα παρεμπιπτόντως ή μερικά εντός του ευρύτερου θέματος της διαχείρισης των μνημείων, ή προσεγγίζουν το θέμα από άλλη οπτική γωνία εστιάζοντας στην ιδεολογική χρήση των μνημείων ως συμβόλων. Σκοπός αυτής της μελέτης ήταν η συστηματική και σε βάθος έρευνα του θέματος και η συμβολή, με αυτόν τον τρόπο, στη σχετική επιστημονική συζήτηση. Αρχικά εξετάζεται το νομοθετικό πλαίσιο για τη χρήση αρχαιολογικών μνημείων και χώρων και οι θεσμικές διαδικασίες αδειοδότησης για την υλοποίηση δράσεων πολιτιστικού περιεχομένου στους χώρους αυτούς. Στη συνέχεια η διατριβή εστιάζει σε παραδείγματα σχετικά με τη χρήση των αρχαίων θεάτρων, και στην πραγματοποίηση κινηματογραφικών γυρισμάτων και εκθέσεων σύγχρονων εικαστικών σε αρχαιολογικούς χώρους. Μέσα από τη συστηματική μελέτη του αρχείου πρακτικών και γνωμοδοτήσεων του κατεξοχήν αρμόδιου θεσμικού οργάνου, δηλαδή του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ), και άλλων πηγών, όπως το Αρχείο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών και ο Τύπος, καταγράφεται η εξέλιξη της διοικητικής πρακτικής από το 1975 έως το 2020 και χαρτογραφούνται οι παράμετροι που επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων από το επίσημο κράτος. Παρότι το ισχύον θεσμικό πλαίσιο δεν αναγνωρίζει στην κοινωνία των πολιτών τη δυνατότητα έκφρασης γνώμης ή συμμετοχής στη διαδικασία της λήψης αποφάσεων, αναδεικνύονται οι τρόποι με τους οποίους οι πολίτες, στην πράξη, αρθρώνουν λόγο και άποψη σε θέματα διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η διατριβή ολοκληρώνεται με τη μελέτη δύο εμβληματικών μνημείων-συμβόλων, της Ροτόντας στη Θεσσαλονίκη και της Ακρόπολης στην Αθήνα, και εξετάζονται οι ιδιαίτερες συνθήκες και οι παράμετροι που διαμορφώνουν τις σύγχρονες χρήσεις τους. Ως κεντρικό σημείο αναφοράς στη λήψη των σχετικών αποφάσεων από το κράτος αναδεικνύεται η προϋπόθεση της συμβατότητας των εκάστοτε χρήσεων και δράσεων με τον χαρακτήρα των μνημείων. Πρόκειται για μια έννοια με πολιτικές και ιδεολογικές προεκτάσεις, συνυφασμένη με το συμβολικό βάρος που φέρουν οι αρχαιότητες στην Ελλάδα και την έμφαση στην επιστημονική/αρχαιολογική και την εθνική/συμβολική αξία των μνημείων που για μεγάλο χρονικό διάστημα επικράτησαν στη χώρα. Σταδιακά, τα τελευταία χρόνια, αναδεικνύεται όλο και περισσότερο η οικονομική τους αξία, τάση που εγείρει φόβους για τον κίνδυνο αλλοίωσης του χαρακτήρα των μνημείων και την απαξίωσή τους ως συμβόλων. Σήμερα προβάλλει επιτακτικά η αναγκαιότητα κάθε χρήση των μνημείων να έχει ως γνώμονα τη διευκόλυνση της πρόσβασης και της επικοινωνίας του κοινού με αυτά και τη δημιουργία κοινωνικού οφέλους, συνδυαστικά με την οικονομική βιωσιμότητα και τη δημιουργία οικονομικού οφέλους, την παραγωγή επιστημονικής γνώσης και τη διατήρηση της εξέχουσας σημασίας των μνημείων ως φορέων ταυτότητας. Αντλώντας από πλούσιο πρωτότυπο υλικό που μελετήθηκε συστηματικά για πρώτη φορά, στη διατριβή αυτή καταγράφεται η εμπειρία μέχρι σήμερα, αναδεικνύονται τα κυριότερα ζητήματα μέσα από πληθώρα παραδειγμάτων και εξάγονται συμπεράσματα που φιλοδοξούν να αποτελέσουν έναυσμα και αφετηρία για περαιτέρω έρευνα στο θέμα της χρήσης των μνημείων και της σύνδεσής τους με τη σύγχρονη ζωή.