Διαδοχικοί αποκλεισμοί στη Μακρόνησο του 20ού αιώνα ως παράγοντας καθορισμού της «επικίνδυνης ετερότητας»

Αντικείμενο της παρούσας μελέτης αποτελεί η πράξη του αποκλεισμού και ο χωρικός περιορισμός τριών κοινωνικών ομάδων στο νησί της Μακρονήσου από το 1912 έως τα τέλη της δεκαετίας του ’50. Η πρώτη ομάδα που απωθήθηκε ήταν χιλιάδες αιχμάλωτοι οθωμανοί στρατιώτες, με το τέλος του Α´ Βαλκανικού Πολέμου (1912-13). Στη συνέχεια, το καλοκαίρι του 1922 αποφασίστηκε η μεταφορά και προσωρινή εγκατάσταση προσφύγων από τον Πόντο στο λοιμοκαθαρτήριο που οργανώθηκε στη Μακρόνησο, ύποπτων ή ήδη ασθενών με λοιμώδεις νόσους. Η τρίτη και τελευταία ομάδα επικίνδυνων για το κοινωνικό σύνολο πολιτών που εκτοπίστηκε ήταν οι αντιτιθέμενοι στην κυρίαρχη πολιτική ιδεολογία, αριστεροί – κομμουνιστές. Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι το νησί είχε και έχει έντονο συμβολικό βάρος στη μνήμη των υποκειμένων, πρόκειται δηλαδή για ένα τοπόσημο κοινωνικού διαχωρισμού. Μελετώντας τις ομάδες που εκτοπίστηκαν σαν εχθροί της κοινωνικής και πολιτικής σταθερότητας, επιχειρήσαμε να συγκροτήσουμε αναπαραστάσεις του «επικίνδυνου άλλου» στην κοινωνία. Για τη διερεύνηση του θέματος χρησιμοποιήθηκαν δημοσιευμένες μαρτυρίες πρώην κρατουμένων Μακρονησιωτών προσφύγων και πολιτικών εξορίστων, ψηφιοποιημένες συνεντεύξεις τους, δευτερογενείς πηγές, δημοσιεύματα του ημερήσιου τύπου και λογοτεχνικά έργα. Συμπερασματικά, φαίνεται πως τα όρια της ταυτότητας του «επικίνδυνου άλλου» αμβλύνονται. Μερικές φορές μάλιστα ο χαρακτηρισμός του επικίνδυνου τείνει να μοιράζεται ανάμεσα στα άτομα που εκτοπίζονται και στους φορείς του επίσημου λόγου που τα διαχωρίζει από το κοινωνικό σώμα, ενώ θα μπορούσαμε να πούμε πως η παραπάνω ταυτότητα έχει εφαρμογή και στον ίδιο τον χώρο. Ένα άγονο, αφιλόξενο και ακατοίκητο νησί, το οποίο αν και βρίσκεται δίπλα στις ακτές τις Αττικής, είναι οριακά απροσπέλαστο από μεταφορικά μέσα, από την κανονικότητα, από την πόλη, από τον νόμο...