Το αθηναϊκό πεδίο των Artist-Run Spaces

Η παρούσα έρευνα μελετά το πεδίο των artist-run χώρων στην Αθήνα. Η εργασία επιχειρεί να χρησιμοποιήσει την περίπτωση της Αθήνας για να εξάγει συμπεράσματα για το ρόλο που έχουν οι πρωτοβουλίες που ιδρύονται από καλλιτέχνες στους κόσμους της τέχνης, πώς επηρεάζουν τη θέση του καλλιτέχνη μέσα σ’ αυτούς και ποια η σχέση τους με τους θεσμούς της τέχνης. Η βιβλιογραφική ανασκόπηση περιλαμβάνει τη θεωρία του Becker (1982) για τους κόσμους της τέχνης, το πεδίο της παραγωγής και τα δίκτυα που τους συγκροτούν. Επίσης περιλαμβάνει ενδεικτικά παραδείγματα πρωτοβουλιών των καλλιτεχνών από την ιστορία της τέχνης ξεκινώντας από την έκθεση Salon des Réfusés (1863) και φτάνοντας μέχρι το κίνημα των Young British Artists (1988), καθώς και μελέτες περίπτωσης artist-run χώρων από διαφορετικές χώρες ξεκινώντας από την δεκαετία του ’60 και ’70 και φτάνοντας μέχρι σήμερα. Η έρευνα μελετά ακόμη τον διττό ρόλο του καλλιτέχνη-επιμελητή στη βιβλιογραφία, τη θεωρία της σχεσιακής αισθητικής του Bourriaud (2014) που υποστηρίζει ότι το έργο τέχνης αποτελεί πλέον αφορμή για τη συγκρότηση κοινωνικών συναντήσεων και διαλόγου και την καινοτομία που πιθανώς παράγεται στα ARI. Τέλος η βιβλιογραφική επισκόπηση περιλαμβάνει αναφορά στη διοργάνωση της έκθεσης documenta στην Αθήνα το 2017 με σκοπό να διερευνηθεί η επιρροή που είχε η έκθεση στους artist-run χώρους και στο ευρύτερο καλλιτεχνικό οικοσύστημα της Αθήνας, ως μεγάλος διεθνής θεσμός. Η ποιοτική έρευνα πεδίου επιλέχθηκε ως ερευνητική μέθοδος που ξεκίνησε με μία χαρτογράφηση για να αναγνωριστούν οι μονάδες ανάλυσης και να δημιουργηθεί μία πρώτη εικόνα του πεδίου των ανεξάρτητων καλλιτεχνικών πρωτοβουλιών στην Αθήνα. Στη συνέχεια ακολούθησε μία σειρά από ημιδομημένες συνεντεύξεις σε βάθος με δείγμα των χώρων που καταγράφηκαν στη χαρτογράφηση. Σκοπός των συνεντεύξεων ήταν να κατανοηθούν καλύτερα οι λόγοι ύπαρξης, οι συνθήκες οργάνωσης και λειτουργίας των χώρων, η αποστολή τους και η δικτύωση που επιτρέπουν. Από τα εμπειρικά δεδομένα που προέκυψαν, φαίνεται ότι οι καλλιτέχνες ιδρύουν τα ARI για να αντιμετωπίσουν την οικονομική και κοινωνική απομόνωση, επιχειρώντας τη συν-δημιουργία και τη συνεργασία. Μέσα από τη χαρτογράφηση προσδιορίστηκε χρονικά το φαινόμενο των artist-run πρωτοβουλιών στην Αθήνα και παρατηρήθηκε ότι πράγματι την περίοδο της διοργάνωσης της documenta, το φαινόμενο παρουσίασε μία κορύφωση ανάλογη με την γενικότερη έντονη καλλιτεχνική δραστηριότητα που έφερε η documenta στην Αθήνα. Από την έρευνα προκύπτει ότι οι artist-run χώροι αποτελούν ευέλικτους, υβριδικούς χώρους παραγωγής τέχνης που προωθούν τον πειραματισμό και εκπροσωπούν ένα μεγάλο μέρος των δρώντων της καλλιτεχνικής σκηνής της Αθήνας. Η σχέση τους με τους θεσμούς φαίνεται να είναι αμφίδρομη καθώς πολλοί ιδρυτές των ARI φαίνεται να διατηρούν εκτενείς σχέσεις με τους θεσμούς μέσα από τη συμμετοχή τους σε έργα που διοργανώνονται από τους δεύτερους. Ενώ όμως οι θεσμοί φαίνεται να υιοθετούν τις artist-run πρακτικές, δε φαίνεται να αναγνωρίζουν τους artist-run χώρους ως χώρους παραγωγής και πειραματισμού. Ως συμπέρασμα προκύπτει ότι η καλύτερη οργάνωση αλλά και δικτύωση μεταξύ των artist-run χώρων θα μπορούσε στο μέλλον να αναδείξει το έργο τους αλλά και τη δυναμική τους στους κόσμους της τέχνης.