Προς μια εμμενειοκρατική σύλληψη του κοινωνικού: Baruch Spinoza και Pierre Bourdieu

Κεντρικό ερευνητικό ερώτημα της παρούσας διατριβής αποτελεί η δυνατότητα συγκρότησης μιας μη σχετικιστικής και συγχρόνως μη θεμελιωτικής κοινωνικής οντολογίας. Μέσα από τη φιλοσοφία του Μπαρούχ Σπινόζα και την κοινωνιολογική σκέψη του Πιερ Μπουρντιέ, όπως αυτές προσεγγίζονται από κοινού, διερευνώνται πτυχές του συγκεκριμένου ερωτήματος. Σημείο εκκίνησης και διαρκής ορίζοντας του επιχειρήματός μου είναι η έννοια της εμμένειας, η οποία, σύμφωνα με την υπόθεσή μου, συνιστά το έδαφος ανάδυσης, ανάπτυξης και συσχετισμού όλων των άλλων εννοιών εντός και των δυο συστημάτων σκέψης. Όπως επιχειρώ να δείξω στο πρώτο κεφάλαιο, το ζήτημα της μεθόδου και του είδους των εννοιών είναι, επί της ουσίας, το ίδιο το ζήτημα της σχέσης του στοχαστή με το αντικείμενό του –εν προκειμένω, με τον κοινωνικό κόσμο. Έτσι, η από κοινού ανάγνωση των δύο στοχαστών γίνεται με οδηγό κεντρικές τους έννοιες, οι οποίες αναφέρονται, λίγο πολύ, σε ανάλογα στοιχεία της κοινωνικής πραγματικότητας. Βασικό άξονα της εργασίας αποτελεί η σχέση του ατόμου με το κοινωνικό του περιβάλλον ως σχέση αμοιβαίας συγκρότησης και τροποποίησης. Υπό το ίδιο πρίσμα προσεγγίζεται και η έννοια της «ιδεολογίας», απούσα καθεαυτή και απ’ τα δυο συστήματα σκέψης, παρούσα και σημαντική ωστόσο ως ο μηχανισμός πρόσληψης, κατανόησης και νοηματοδότησης των πραγμάτων. Τονίζεται εδώ η σημασία του σώματος και συναφώς της πρακτικής του εμπλοκής, σε αντίθεση με τη δυϊστική αντίληψη περί απόλυτης διάκρισης ανάμεσα στο πνεύμα και το σώμα, την «ιδέα» και την «πράξη». Τέλος, επιχειρώ να δείξω πως τόσο ο Σπινόζα όσο και ο Μπουρντιέ, δεν περιγράφουν απλώς τον κοινωνικό κόσμο, αλλά προτείνουν εντέλει έναν υπαρκτικό τρόπο. Το sub specie aeternitatis και η πρακτική αίσθηση, ως απόληξη και κορύφωση των αντίστοιχων θεωρήσεων, δεν δηλώνουν παρά τη σημασία των δεσμών με τα πράγματα και τους άλλους ανθρώπους, και την εμμενή δυνατότητα για ελευθερία μέσα σ’ έναν κόσμο αναγκαιότητας.