Οι πολιτικές της Ε.Ε. και των Η.Π.Α. για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο

Η αυξητική τάση του φαινομένου της παραπληροφόρησης χρονολογείται από την εποχή της εφεύρεσης της τυπογραφίας, ωστόσο, στη σημερινή εποχή έχει αποκτήσει βαρύνουσα σημασία εξαιτίας της παγκόσμιας εμβέλειας της ψηφιακής επικοινωνίας και της ταχύτατης αναπαραγωγής των παραπλανητικών ειδήσεων. Οι αλγόριθμοι καθορίζουν τον τρόπο διάδοσης και κατανάλωσης του περιεχομένου, ενώ το επιχειρηματικό μοντέλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ευνοεί τη διάδοση των ‘junk ειδήσεων’ σε στοχευμένα κοινά. Οι δύο αυτοί παράγοντες έχουν, αφενός, προκαλέσει τη μείωση της εμπιστοσύνης του κοινού στους θεσμούς και στα ειδησεογραφικά ΜΜΕ και, αφετέρου, εξαιτίας της επιδραστικής τους ισχύος στη γνώμη και τα πολιτικά πιστεύω των πολιτών, έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση εκλογικών αποτελεσμάτων, με πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές προεκτάσεις που ξεπερνούν τα εθνικά σύνορα. Η άνοδος του ψηφιακού αυταρχισμού, των μεθόδων δηλαδή παγκόσμιας παρακολούθησης των πολιτών, και η αδιαφάνεια των αλγορίθμων, που ευνοεί αθέμιτες εμπορικές πρακτικές εκμετάλλευσης των προσωπικών δεδομένων, αποτελούν τις κύριες ανησυχίες της κοινωνίας των πολιτών, επιτείνοντας το κοινό αίτημα για ενίσχυση της θεσμικής προστασίας από τις κυβερνήσεις και θέσπιση αποτελεσματικών μέτρων από τις τεχνολογικές πλατφόρμες και τα ΜΜΕ. Η Ε.Ε. και οι Η.Π.Α. στρέφονται ολοένα και περισσότερο στην αναζήτηση πολιτικών αποτροπής της διασποράς της παραπληροφόρησης, είτε με την εφαρμογή ήπιων ρυθμίσεων αυτοδέσμευσης των πλατφορμών είτε με τη θέσπιση νόμων. Ο Κώδικας για την Παραπληροφόρηση της Ε.Ε. αποτελεί το πρώτο βήμα προς την κατεύθυνση ρύθμισης της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο, χωρίς να αποκλείονται μελλοντικά αυστηρότερες νομοθετικές ρυθμίσεις σε περίπτωση που ο Κώδικας δεν αποφέρει ικανοποιητικά αποτελέσματα. Ήδη, η εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού Προσωπικών Δεδομένων της Ε.Ε. έχει οδηγήσει στην επιβολή αυστηρών προστίμων κατά των κολοσσών του διαδικτύου (π.χ. το πρόστιμο 50 εκατομμυρίων ευρώ που επέβαλε η Γαλλία στην Google). Στον απόηχο των προεδρικών εκλογών του 2016, οι Η.Π.Α. ψήφισαν δύο νόμους για την αντιμετώπιση της ξένης παραπληροφόρησης και προπαγάνδας, καθώς και για τη διαφάνεια στις πολιτικές διαφημίσεις, με στόχο τον περιορισμό της ανάμειξης του ξένου παράγοντα -ειδικά της Ρωσίας και της Κίνας- στα προεκλογικά δρώμενα της χώρας. Το Κογκρέσο, επίσης, εξετάζει τη θέσπιση συνεκτικού και περιεκτικού ομοσπονδιακού νομοσχεδίου για τα προσωπικά δεδομένα, το οποίο θα υποκαταστήσει το κατακερματισμένο θεσμικό πλαίσιο. Τις προσπάθειες για συντονισμένη καταπολέμηση των ‘ψευδών ειδήσεων’ ενισχύουν οι πρωτοβουλίες για την προαγωγή της παιδείας στα μέσα και τη δημιουργία δικτύων επαλήθευσης περιεχομένου, όπως το δίκτυο EUvsDisinfo και η πληθώρα παρόμοιων ιδιωτικών δικτύων συνεργασίας σε εθνικό και διακρατικό επίπεδο, είτε από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είτε από οργανισμούς. Στο επίκεντρο των συζητήσεων για τη θέσπιση πολιτικών ρύθμισης του περιεχομένου στο διαδίκτυο βρίσκεται η αναζήτηση ισορροπίας μεταξύ της διασφάλισης της ελευθερίας της έκφρασης και της αποτελεσματικής προστασίας των πολιτών. Ωστόσο, το εντεινόμενο φαινόμενο της παραπληροφόρησης, τα αυξανόμενα κρούσματα κυβερνοεπίθεσης και η ολοένα και μεγαλύτερη διάχυση της τρομοκρατικής απειλής, αποτελούν το άλλοθι -ψεύτικο ή αληθινό- των κρατών να επιβάλλουν πολιτικές ελέγχου του περιεχομένου και να εφαρμόζουν συστήματα παρακολούθησης. Η χάραξη ενός κοινού πλαισίου στρατηγικών, το οποίο θα ρυθμίζει αποτελεσματικά τους διάφορους τύπους παραπληροφόρησης, χωρίς ωστόσο οι στρατηγικές αυτές να υπονομεύουν την ελευθερία της έκφρασης, αποτελεί μείζονα πρόκληση για τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η κατάλληλη προσέγγιση για την ολιστική αντιμετώπιση του φαινομένου είναι η αξιοποίηση μιας ευρείας γκάμας συντονισμένων πολιτικών που θα συνδυάζουν όλα τα επίπεδα ρύθμισης (αυτορρύθμιση, συρρύθμιση και θέσπιση νομικών κανόνων).