Το «σταυρικό πρόβλημα»: ερμηνευτικές προσεγγίσεις, στρατηγικές και συγκρούσεις στο χώρο της ελληνικής Αριστεράς την δεκαετία του ’60 για την Ένωση Κέντρου

Η παρούσα εργασία πραγματεύεται το ζήτημα των ερμηνειών και των αναγνώσεων που επιχειρήθηκαν για τον κεντρώο πολιτικό χώρο, από το ελληνικό αριστερό κίνημα, την μετεμφυλιακή περίοδο. Επιχειρεί να εξετάσει μια σειρά από ζητήματα όπως : Πόσο απασχόλησε την ελληνική αριστερά της μετεμφυλιακής περιόδου το ζήτημα του Kέντρου, με έμφαση στο σημαντικότερο κεντρώο κόμμα που εμφανίστηκε στο μετεμφυλιακό πολιτικό σύστημα, την Ένωση Κέντρου(Ε.Κ.). Αντιμετωπίστηκε ως σύμμαχος ή ως αντίπαλος ο χώρος του Κέντρου από την ελληνική Αριστερά; Οι ερμηνείες που επιχειρήθηκαν ήταν σχετικές με την πολιτική στρατηγική της Αριστεράς απέναντι στο μετεμφυλιακό καθεστώς; τροφοδότησαν αυτές οι ερμηνείες τις αντιπαραθέσεις στο χώρο της ελλαδικής Αριστεράς που κλιμακώθηκαν την δεκαετία του ’60; Επίσης, οι πολιτικές επιτυχίες της Ε.Κ. ήταν αποτέλεσμα αποκλειστικά ενός δικού της, αυτοτελή πολιτικού λόγου και προγράμματος, υπερβατικού της βασικής διαιρετικής τομής μεταξύ της αριστεράς και το κυριάρχου αστικού πολιτικού κόσμου, όπως είχε προκύψει από την Απελευθέρωση και ύστερα, ή οικειοποιήθηκε προγραμματικούς άξονες και στοχεύσεις και αποκτώντας προσβάσεις σε νέα κοινωνικά στρώματα, που μέχρι την εμφάνιση της Ε.Κ., ο χώρος του Κέντρου δεν είχε; Αυτά είναι και τα βασικά ερωτήματα, τα οποία φιλοδοξεί να φωτίσει η παρούσα έρευνα. Η εργασία συγκροτείτε σε πέντε ενότητες. Η πρώτη ενότητα επιχειρεί να παρουσιάσει τα γενικά χαρακτηριστικά στο διεθνές περιβάλλον της δύο πρώτες δεκαετίες μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Επίσης, αφηγείται τις σημαντικότερες πολιτικές εξελίξεις και το οικονομικό, κοινωνικό και ιδεολογικό πλαίσιο της Ελλάδας από το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου, το 1949 μέχρι και την Δικτατορία, το 1967. Η πρώτη ενότητα αντλεί τα στοιχεία από την σχετική βιβλιογραφία. Η δεύτερη ενότητα προσπαθεί να τεκμηριώσει γιατί η Ε.Κ. δεν ήταν ένα ακόμα κόμμα του Κέντρου. Ποιοί ήταν οι άξονες και οι στοχεύσεις στο λόγο και την πρακτική της Ε.Κ. και του ηγέτη της, Γεωργίου Παπανδρέου, που της παρείχαν νέα πολιτικά χαρακτηριστικά και κοινωνικά ερείσματα, από αυτά που είχαν τα κόμματα και οι ηγέτες των κεντρώων πολιτικών σχηματισμών, μετά το θάνατο του Πλαστήρα και ύστερα. Αυτό επιχειρήθηκε με την ανάλυση του λόγου του Γεωργίου Παπανδρέου σε στιγμές όξυνσης της πολιτικής αντιπαράθεσης την τριετία 1961-1964. Αναζητήθηκαν οι ομιλίες του στις σημαντικότερες συγκεντρώσεις του «ανένδοτου», στις κεντρικές προεκλογικές συγκεντρώσεις των εκλογών του Νοέμβρη του 1963 και του Φλεβάρη του 1964 όπως επίσης και οι προγραμματικές δηλώσεις των κυβερνήσεων της Ε.Κ. Επίσης, παρουσιάζεται το αναλυτικό πλαίσιο και οι διεκδικήσεις των σημαντικότερων σχηματισμών που εξέφρασαν πολιτικά την έκρηξη των κοινωνικών αγώνων από το 1961 και ύστερα. Εξετάζεται εάν υπήρξαν σχέσεις πολιτικής επικοινωνίας και ανατροφοδότησης ανάμεσα σε αυτούς και τον λόγο και το πρόγραμμα της Ε.Κ. Τέλος, παρουσιάζονται πολύ συνοπτικά οι πρωτοβουλίες της Ε.Κ. για την πολιτική μεταστροφή του πληθυσμού της υπαίθρου. Η τρίτη ενότητα καταπιάνεται με την Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ). Παρουσιάζει, συνοπτικά, τους όρους κάτω από τους οποίους ιδρύθηκε η ΕΔΑ και το καθοριστικό ρόλο του ΚΚΕ στην ίδρυση και την αποκρυστάλλωση του πολιτικού της χαρακτήρα. Κατόπιν αναλύονται οι θέσεις της ΕΔΑ για την φύση και τον χαρακτήρα των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων της μετεμφυλιακής Ελλάδας, όπως επίσης οι βασικοί προγραμματικοί της άξονες και τα στρατηγικά της καθήκοντα. Ακολούθως παρουσιάζονται συνοπτικά τα ζητούμενα και οι στοχεύσεις απέναντι στον κεντρώο χώρο, πριν την εμφάνιση της Ε.Κ., όπως επίσης και η αυτοκριτική για την γραμμή της απέναντι στην χώρο αυτόν, την δεκαετία του ’50. Έπειτα, παρουσιάζεται η γραμμή, οι στοχεύσεις και η τακτική σχετικά με την Ε.Κ. και σχολιάζεται το πως μεταβάλλονται αυτές, δυνάμει των πολιτικών εξελίξεων. Πέρα από την σχετική βιβλιογραφία, η ενότητα αυτή αντλεί της πηγές της από το αρχείο της ΕΔΑ. Επί το πλείστον από τις αποφάσεις και τις εισηγήσεις σε κεντρικές πολιτικές διαδικασίες της ΕΔΑ (πανελλαδικές συνδιασκέψεις, συνέδρια, προσυνεδριακά κείμενα και συνόδους της Διοικούσας Επιτροπής) από το 1956 μέχρι και το 1967. Η τέταρτη ενότητα επιχειρεί να παρουσιάσει την κριτική από τα «αριστερά» στην ΕΔΑ, στις θέσεις της για το ζήτημα του Κέντρου. Επιλέχθηκε για αυτό η παρουσίαση των αναλύσεων του ελληνικού «Μαρξιστικού- Λενινιστικού» πολιτικού ρεύματος, μέσα από τα βασικά του τεκμήρια και κυρίως τα άρθρα της πολιτικής επιθεώρησης «Αναγέννηση». Καταρχήν περιγράφεται συνοπτικά το πρώτο βασικό ρήγμα στο ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα, από όπου στοιχειοθετήθηκαν οι πρώτες διαφωνίες στις οποίες αναφερόταν το ελληνικό «Μαρξιστικό-Λενινιστικό» πολιτικό ρεύμα. Επίσης, παρουσιάζεται η αντιπαράθεση του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας και του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ένωσης, στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και της αρχές της δεκαετίας του 1960. Οι θέσεις του πρώτου κόμματος, παρείχαν έναν πολύ συνολικότερο και συνεκτικό πλαίσιο στο οποίο ενέταξε τις διαφωνίες του για την πολιτική της ΕΔΑ και του ΚΚΕ το ελληνικό «Μαρξιστικό-Λενινιστικό» πολιτικό ρεύμα. Ύστερα, παρουσιάζονται βασικά πραγματολογικά στοιχεία για την συγκρότηση, την επιρροή και την δραστηριότητα του ρεύματος αυτού, μέχρι και την εκδήλωση του πραξικοπήματος. Κατόπιν αναλύονται τα βασικά αναλυτικά σχήματα του «Μαρξιστικού-Λενινιστικού» ρεύματος, η αντιμετώπιση του οργανισμού της Ε.Κ., η κριτική στην ΕΔΑ και οι πολιτικές προτάσεις και προτεραιότητες. Επίσης, παρατίθενται και οι απαντήσεις της ΕΔΑ, στην κριτική που τις ασκήθηκε από το «Μαρξιστικό-Λενινιστικό» πολιτικό ρεύμα. Τα στοιχεία αυτής της ενότητας αντλήθηκαν από σχετική βιβλιογραφία και τα απομνημονεύματα των δρώντων υποκειμένων για την σύγκρουση στους κόλπους του ΚΚΕ με κέντρο την καθαίρεση Ζαχαριάδη στην 6η ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ το 1956, από τα βασικά πολιτικά κείμενα της σύγκρουσης ΚΚΚ και ΚΚΣΕ, από συνεντεύξεις και μαρτυρίες προσώπων που μετείχαν στα προδικτατορικό Ελληνικό «Μαρξιστικό-Λενινιστικό» πολιτικό ρεύμα και από τα άρθρα του περιοδικού «Αναγέννηση» και των τεκμηρίων της Συνεπής Πολιτικής Αριστερής Κίνησης, της πολιτικής οργάνωσης που συγκρότησε το «Μαρξιστικό-Λενινιστικό» πολιτικό ρεύμα το 1967. Στην τελευταία ενότητα παρουσιάζω τις απόψεις και τις θέσεις του παλιού στελέχους του ΚΚΕ, Λευτέρη Αποστόλου και της πολιτικής ομάδας που συγκροτήθηκε γύρω από αυτόν, της «Ανανεωτικής Ομάδας Δημοκρατικής Αριστεράς» (ΑΟΔΑ), για το ζήτημα του Κέντρου. Ο Λευτέρης Αποστόλου και η ομάδα του, μας δίνουν μια συνεκτική και συγκροτημένη εκδοχή κριτικής από τα «δεξιά» στις αναλύσεις και τις θέσεις της ΕΔΑ. Αρχικά παρουσιάζεται το βιογραφικό και η πολιτική διαδρομή του Λευτέρη Αποστόλου, η ίδρυση αλλά και η κρίση που εμφανίστηκε σύντομα στην ΑΟΔΑ και την οδήγησε στον εκφυλισμό. Κατόπιν αναλύονται οι απόψεις του Λ. Αποστόλου και της ΑΟΔΑ σχετικά με το πρόγραμμα και τους στρατηγικούς στόχους της ελληνικής αριστεράς την μετεμφυλιακή περίοδο, τις συμμαχίες που προϋπέθετε, αλλά και με το ποίες ενέργειες εκτιμούσαν πως θα υπηρετούνταν καλύτερα. Επίσης, στο τέλος, επιχειρείτε συγκριτική ανάλυση ανάμεσα στις συνάφειες και τις διαφορές ανάμεσα στην ΑΟΔΑ και την ΕΔΑ. Το υλικό προέρχεται σχεδόν αποκλειστικά από το αρχείο του Λευτέρη Αποστόλου, που βρίσκεται στα ΑΣΚΙ. Τα τεκμήρια στο αρχείο ξεκινάνε από το 1961 και τελειώνουν το 1965. Τα έκρινα επαρκή ώστε να μας μεταφέρουν με σαφήνεια τις απόψεις του Λ. Αποστόλου και της ομάδας του για το εξεταζόμενο ζήτημα.