Το θεσμικό πλαίσιο της μεταχείρισης των ψυχικά ασθενών και των νοητικά υστερούντων στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1920 έως σήμερα

Από την αρχαιότητα έως σήμερα, το ζήτημα της “τρέλας” και της “παρέκκλισης” από το γενικά αποδεκτή κοινωνική συμπεριφορά, έχει υπάρξει αντικείμενο προσέγγισης από όλο το φάσμα των επιστημών: της ιατρικής, της φιλοσοφίας, της ιστορίας, της ψυχιατρικής, της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας, της κοινωνικής ανθρωπολογίας και της ψυχανάλυσης. Η αντιμετώπιση της ψυχικής και νοητικής απόκλισης από τη νόρμα, ερευνάται σε επίπεδο νόμου, ψυχιατρικής, κοινωνικής πρόσληψης, ανθρωπολογικών και πολιτισμικών επιρροών, ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών. Δεν συνιστά οικουμενική έννοια ούτε αντιμετωπίζεται ενιαία, όπως και ουδέν άλλο κοινωνικό φαινόμενο, αλλά διαπερνάται και διαμορφώνεται από το πολιτισμικό και ευρύτερο περιβάλλον αξιών κάθε εποχής, κάθε κοινωνικού σχηματισμού. Το ζήτημα της “τρέλας” και της “νοητικής υστέρησης” έχει συνδεθεί στη διάρκεια των χρόνων, με τις πρακτικές του εγκλεισμού και της απομόνωσης από το κοινωνικό πλαίσιο, με την επιβολή της διαβίωσης των πασχόντων υποκειμένων έξω από τα όρια ζωής των “φυσιολογικών”. Το γεγονός του εγκλεισμού και η καταπάτηση των δικαιωμάτων δια της στέρησης της ελευθερίας, δημιούργησε ένα κύμα αμφισβήτησης της κυρίαρχης επιστημονικής και θεσμικής πραγματικότητας, προκάλεσε αντιψυχιατρικά κινήματα και την εφαρμογή εναλλακτικών μορφών θεραπείας ή μη θεραπείας την εποχή 1950-1970 στην Ευρώπη και στην Αμερική. Η Ελλάδα, στο μεταίχμιο μεταξύ δυτικής κουλτούρας και ανατολικών επιρροών, με την ιδιόρρυθμη οικονομική, κοινωνική και παραγωγική ανάπτυξη που ακολούθησε εν σχέσει με τον υπόλοιπο δυτικό κόσμο και με τα πολιτειακά ζητήματα που αντιμετώπισε σε όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα, εμφανίζει σημαντική καθυστέρηση στον τομέα της προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των πασχόντων υποκειμένων και πραγματοποίησε την ψυχιατρική μεταρρύθμιση και τη μετάβαση από τα άσυλα στις κοινοτικού τύπου ψυχιατρικές δομές αλλά και στη νομοθετική αναθεώρηση του σχετικού πλαισίου, πολύ αργότερα. Η αναζήτηση μια σύγχρονης, ολιστικής προσέγγισης του ανθρώπου, της αλληλεπίδρασης με το συνολικό περιβάλλον του, της άρσης των στερεοτύπων για τους ψυχικά και νοητικά πάσχοντες και του περιορισμού των αυστηρά καθορισμένων ρόλων εντός της ψυχιατρικής κοινότητας, εξακολουθεί να υφίσταται και να προκαλεί αντιπαραθέσεις, ματαιώσεις, αλλά και διεκδικήσεις για ένα υγιές μέλλον της ψυχικής υγείας.