Η εφαρμογή διοικητικών μεταρρυθμίσεων στην εποχή των μνημονίων: στάσεις και αντιλήψεις των εργαζομένων σε φορείς δημόσιας διοίκησης και στο Γενικό Λογιστήριο του Κράτους

Αποτελεί κοινή διαπίστωση ότι, πάρα το πλήθος των μεταρρυθμιστικών προσπαθειών και τις φιλόδοξες διακηρύξεις που τις συνόδευαν κάθε φορά, στο διοικητικό σύστημα της χώρας μας καταγράφονται διαχρονικά αδυναμίες και παθογένειες που αφορούν στον υπερσυγκεντρωτισμό του, την ανορθολογική οργανωτική του διάρθρωση, τις γραφειοκρατικές και παρωχημένες διαδικασίες και τις παραδοσιακές πρακτικές των πελατειακών σχέσεων και της πολιτικής πατρωνίας επί της λειτουργίας του. Η πρόσφατη κρίση χρέους ανέδειξε ακόμη πιο έντονα το πρόβλημα της μεταρρυθμιστικής υστέρησης της ελληνικής δημόσιας διοίκησης. Την περίοδο υπαγωγής της χώρας μας σε προγράμματα οικονομικής προσαρμογής (Μνημόνια), ένα εσωτερικό πρόβλημα της διοικητικής λειτουργίας του κράτους μας αποτέλεσε αντικείμενο εξωτερικής πίεσης. Οι ελληνικές κυβερνήσεις κλήθηκαν να υλοποιήσουν ένα μεγάλο πλήθος μεταρρυθμίσεων, μέσα σε ασφυκτικά χρονικά πλαίσια, υπό τεράστια δημοσιονομική πίεση και με την αρχή της αιρεσιμότητας των Μνημονίων να επικρατεί στη μεταρρυθμιστική ατζέντα. Εύλογα διερωτάται κανείς αν οι μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν την περίοδο των Μνημονίων στην ελληνική δημόσια διοίκηση συνέβαλαν στην αντιμετώπιση των χρόνιων δομικών και λειτουργικών της αδυναμιών. Το ερώτημα αυτό αποτέλεσε και το έναυσμα για την εκπόνηση της παρούσας διδακτορικής διατριβής. Στο θεωρητικό μέρος αυτής, επιχειρήθηκε η αποτύπωση των κυριότερων θεσμικών παρεμβάσεων που συνέθεσαν το εγχείρημα της διοικητικής μεταρρύθμισης την εποχή της δημοσιονομικής προσαρμογής (2010 – 2018). Εξαιτίας του πλήθους και τους εύρους τους, έγινε προσπάθεια ομαδοποίησης των μεταρρυθμιστικών δράσεων και υιοθετήθηκε η οριζόντια προσέγγιση της δημόσιας διοίκησης, σε βασικά πεδία της διοικητικής της λειτουργίας, τα οποία αποτέλεσαν πεδίο των μεταρρυθμίσεων (οργανωτικές δομές, ανθρώπινο δυναμικό, διαφάνεια και λογοδοσία, κανονιστική διαδικασία, ηλεκτρονική διακυβέρνηση, δημοσιονομική διαχείριση). Στο ερευνητικό μέρος της, επιχειρήθηκε η διερεύνηση της στάσης και των αντιλήψεων των δημοσίων υπαλλήλων, μεταξύ αυτών και των υπαλλήλων του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους, ενός φορέα που είχε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της μεταρρυθμιστικής ατζέντας, σχετικά με τις μνημονιακές μεταρρυθμίσεις και την προστιθέμενη αξία τους στη δημόσια διοίκηση. Για τον σκοπό αυτό πραγματοποιήθηκαν δύο ποσοτικές έρευνες με τη χρήση δομημένου ερωτηματολογίου και ζητήθηκαν οι απόψεις των ερωτηθέντων: α) για την κατάσταση της ελληνικής δημόσιας διοίκησης και της αποτελεσματικότητας πριν το 2010, β) για τη γνώση τους και τον βαθμό στον οποίο εκτιμούν ότι εφαρμόστηκαν οι μεταρρυθμίσεις σε επιμέρους πεδία της λειτουργίας του διοικητικού μας μηχανισμού στο πλαίσιο των προγραμμάτων οικονομικής προσαρμογής, γ) για τον βαθμό στον οποίο εκτιμούν ότι επήλθαν βελτιώσεις σε επιμέρους τομείς της δημόσιας διοίκησης και δ) για τους παράγοντες και τον βαθμό στον οποίο θεωρούν ότι λειτούργησαν ως εμπόδια στην πορεία εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων. Η έρευνα που διενεργήθηκε σε φορείς της δημόσιας διοίκησης συγκέντρωσε 408 απαντήσεις και στο Γενικό Λογιστήριο του Κράτους 104. Στο ερευνητικό μέρος της διατριβής αποτυπώνονται στατιστικά και ερμηνεύονται τα αποτελέσματα των απαντήσεων που έδωσαν οι συμμετέχοντες. Από τις δύο πρωτογενείς έρευνες αναδεικνύεται μια κοινή αντίληψη των ερωτηθέντων ως προς την αξιολόγηση του διοικητικού μας συστήματος και τα προβλήματα οργάνωσης και λειτουργίας του πριν το 2010, αλλά και μια κοινή εκτίμησή τους για την περιορισμένη ικανότητα των μεταρρυθμίσεων που επιχειρήθηκαν την περίοδο των Μνημονίων να επιφέρουν σημαντικές βελτιώσεις σε επιμέρους τομείς της δημόσιας διοίκησης. Συγκλίνουσες είναι σε μεγάλο βαθμό και οι απόψεις των συμμετεχόντων για τους παράγοντες που επηρέασαν αρνητικά την πορεία των μεταρρυθμίσεων. Η στάση αυτή των υποκειμένων των δύο ερευνών οφείλει να προβληματίσει περαιτέρω σχετικά με τον τρόπο που σχεδιάζονται, οργανώνονται, υλοποιούνται και αξιολογούνται οι μεταρρυθμίσεις. Στο τέλος της διατριβής αναφέρονται βασικές δράσεις που αποτέλεσαν τη συνέχεια του μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος μετά την έξοδο της χώρας μας από τα Μνημόνια. Περαιτέρω, γίνεται αναφορά στις εξαιρετικές περιστάσεις που δημιούργησε η υγειονομική κρίση λόγω της πανδημίας covid-19 και στις μεταρρυθμίσεις που προωθήθηκαν για την αντιμετώπιση αυτών, ενώ παράλληλα επισημαίνεται η ανάγκη να συνεχιστούν οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες και στη μετα-πανδημική εποχή. Όπως φαίνεται και από τις διεθνείς εξελίξεις των τελευταίων ετών, το στοίχημα για τα διοικητικά συστήματα των κρατών στο άμεσο μέλλον θα είναι η διαχείριση κρίσεων (δημόσια υγεία, εθνική ασφάλεια, μεταναστευτικές ροές, κλιματική αλλαγή, φυσικές καταστροφές κ.α.). Κλειδί για τη δημιουργία μιας ισχυρής και συνάμα ευέλικτης δημόσιας διοίκησης είναι η διοικητική μεταρρύθμιση.