Η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης κατά το εθνικό και το ενωσιακό δίκαιο: ο κλονισμός της εμπιστοσύνης του διοικουμένου σε περιόδους κρίσης

Η αρχή της δικαιολογημένης (ή προστατευόμενης) εμπιστοσύνης του διοικουμένου αποτελεί γενική αρχή του ελληνικού δημοσίου δικαίου και κυρίως του διοικητικού. Το νομικό της έρεισμα σύμφωνα με την κρατούσα άποψη εντοπίζεται κατά κύριο λόγο στην αρχή του κράτους δικαίου. Παρά τους χρόνιους δισταγμούς της ελληνικής νομολογίας, η αρχή είναι πλέον συνταγματικής ισχύος, δεσμεύοντας έτσι και τις τρεις εξουσίες του κράτους. Προστατεύει την εύλογη πεποίθηση του διοικουμένου ότι μία υφιστάμενη διοικητική πράξη ή πρακτική ή έννομη κατάσταση θα διαρκέσει, ενώ ταυτόχρονα υποχρεώνει τη διοίκηση να λάβει υπόψη, πριν από την άρση ή τη μεταβολή της, την πεποίθηση αυτή. Οι προϋποθέσεις εφαρμογής της αρχής περιλαμβάνουν το αντικείμενο της εμπιστοσύνης (συμπεριφορά της διοίκησης), την ικανής χρονικής διάρκειας συμπεριφορά της διοίκησης, την άξια προστασίας εμπιστοσύνη και την έλλειψη λόγου δημοσίου συμφέροντος επιβάλλοντος μεταβολή της υφιστάμενης κατάστασης. Η αρχή εφαρμόζεται και αναπτύσσει αποτελέσματα στα πλαίσια της εκτελεστικής (κυρίως στην ανάκληση ατομικών διοικητικών πράξεων), της νομοθετικής (κυρίως στην αναδρομική εφαρμογή νόμου) και της δικαστικής εξουσίας. Η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης συνιστά και γενική αρχή του ενωσιακού δικαίου, έχοντας διαπλασθεί νομολογιακά, όπως και στο ελληνικό δίκαιο. Αποτελεί υπέρτερο κανόνα δικαίου και δεσμεύει και τη διοίκηση και το νομοθέτη της Ένωσης. Το νομικό της έρεισμα αποδίδεται επίσης στην αρχή του κράτους δικαίου. Οι προϋποθέσεις εφαρμογής της αρχής είναι η δημιουργία βάσης της εμπιστοσύνης από τη συμπεριφορά των ενωσιακών οργάνων, η ικανής χρονικής διάρκειας συμπεριφορά της ένωσης, η εμπιστοσύνη του διοικουμένου που πρέπει να είναι άξια προστασίας και τέλος η έλλειψη υπέρτερου ενωσιακού συμφέροντος, το οποίο επιτάσσει τη μεταβολή των υφιστάμενων έννομων συνθηκών. Βρίσκει εφαρμογή κυρίως στην ανάκληση ατομικών διοικητικών πράξεων, στην αναδρομική εφαρμογή των κανόνων δικαίου, στην αναζήτηση των αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών και στη διαχρονική ισχύ των αποφάσεων του ΔΕΚ/ΔΕΕ. Πέρα από την Ένωση και την Ελλάδα, η αρχή αναγνωρίζεται ως θεμελιώδης μόνο στις έννομες τάξεις της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και της Ολλανδίας. Παρ’ όλα αυτά, σε περιόδους κρίσης, η εμπιστοσύνη του διοικουμένου είναι δυνατό να κλονιστεί μέσω της αθέμιτης δράσης κρατικής εξουσίας. Όπως έγινε κατά την οικονομική κρίση που ξέσπασε στην Ελλάδα την τελευταία δεκαετία. Το δημόσιο συμφέρον επαναξιολογήθηκε και κατέληξε σε αιτία περιορισμού δικαιωμάτων και μεταβολής έννομων καταστάσεων. Στην περίπτωση αυτή, η στάθμισή του με την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, αποδείχθηκε συχνά θολή.