Ίχνη ιστορίας, μνήμες και αφηγήσεις στο Γ' Νεκροταφείο Αθηνών: πρόταση για μια πολιτιστική διαδρομή

Το Γ΄ Νεκροταφείο Αθηνών αποτελεί έναν σημαίνοντα ιστορικό και πολιτισμικό χώρο της Αθήνας. Αποτελεί το μεγαλύτερο σε έκταση νεκροταφείο των Βαλκανίων με δεκάδες χιλιάδες ταφικά μνημεία, ορισμένα εκ των οποίων ανήκουν σε σημαντικές προσωπικότητες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, όπως ο Νίκος Μπελογιάννης, ο Μάρκος Βαμβακάρης και ο Γιώργος Ζαμπέτας. Η απόφαση για τη δημιουργία του νεκροταφείου για τον ενταφιασμό πολιτών που κατοικούσαν στις δυτικές συνοικίες της πόλης εντοπίζεται το 1935 επί δημαρχίας Κ. Κοτζιά. Σήμερα βρίσκεται στην επικράτεια του δήμου Νίκαιας-Αγ. Ι. Ρέντη. Στο χώρο του κοιμητηρίου υπάρχει και το δεύτερο εβραϊκό νεκροταφείο της Αθήνας, το μοναδικό που χρησιμοποιείται σήμερα. Τέλος, στο εσωτερικό του νεκροταφείου υπάρχουν και τα σημαντικά μνημεία των εκτελεσμένων στο Μπλόκο της Κοκκινιάς, της Σφαγής του Αιγάλεω και ο ομαδικός τάφος των εκτελεσθέντων στα μπλόκα και στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής τον Πρωτομαγιά του ’44. Πρόκειται για σημαντικά γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, τα οποία έλαβαν χώρα λίγο πριν την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα, τον Οκτώβριο του 1944. Για την ιστορία του νεκροταφείου, εκτός από την υπάρχουσα βιβλιογραφία, ερευνήθηκε και το Ιστορικό και Δημοτικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων. Τα μνημεία που απασχολούν την παρούσα έρευνα είναι το μνημείο της Εθνικής Αντίστασης, το μνημείο Εκτελεσθέντων Πολιτών του δήμου Αιγάλεω, το κοινοτάφιο των εκτελεσμένων στα μπλόκα, ο τάφος του Νίκου Μπελογιάννη, ο τάφος του Μάρκου Βαμβακάρη και ο τάφος του Γιώργου Ζαμπέτα. Το Γ΄ Νεκροταφείο είναι ένας χώρος μνήμης, ατομικής και συλλογικής, που μπορεί να αναπαραγάγει τις μνήμες των τοπικών κοινοτήτων που ζουν γύρω του, αλλά και μνήμες σε εθνικό επίπεδο. Έτσι, γίνεται καταρχήν μια επισκόπηση της βιβλιογραφίας που σχετίζεται με την ατομική και συλλογική μνήμη, τη δύσκολη μνήμη και την προφορική ιστορία. Στη συνέχεια, η έρευνα επιχειρεί να αναδείξει αυτές τις μνήμες, αξιοποιώντας προφορικές μαρτυρίες ανθρώπων που είτε γνώρισαν οι ίδιοι κάποια από τα σημαίνοντα πρόσωπα που αναφέραμε προηγουμένως, είτε έχουν ακούσει διηγήσεις και μεταφέρουν τις ιστορίες δευτερογενώς. Οι προφορικές μαρτυρίες αναλύονται ανά θεματική ομάδα χρησιμοποιώντας, όπου αυτό είναι δυνατό, γραπτές πηγές σχετικές με τη καθεμία θεματική ομάδα. Οι θεματικές ομάδες των αφηγητών είναι πέντε: η ομάδα του Μπλόκου της Κοκκινιάς, η ομάδα της Σφαγής του Αιγάλεω, η ομάδα του Μπελογιάννη, η ομάδα του Βαμβακάρη και η ομάδα του Ζαμπέτα. Όσον αφορά τα μπλόκα, η έρευνα έδειξε ότι η συλλογική μνήμη είναι ζωντανή σήμερα στις τοπικές κοινότητες της Νίκαιας και του Αιγάλεω, ενώ εξίσου ζωντανή είναι η μνήμη των υπό μελέτη σημαινόντων προσώπων στις αντίστοιχες κοινωνικές ομάδες. Παρόλ’ αυτά, ανακύπτουν διαφορές στη συλλογική μνήμη, οι οποίες πηγάζουν από τις διαφορετικές συλλογικές ταυτότητες των αφηγητών όπως έχουν διαμορφωθεί σήμερα. Ο δεύτερος σκοπός της εργασίας είναι η δημιουργία μιας ακουστικής πολιτιστικής διαδρομής στο Γ΄ Νεκροταφείο με αξιοποίηση των προφορικών μαρτυριών και η απεικόνισή της σε τοπογραφικούς χάρτες της Διεύθυνσης Δημοτικής Περιουσίας του Δήμου Αθηναίων. Τέλος, κρίνεται αναγκαία η συνέχιση της έρευνας του Γ΄ Νεκροταφείου με τη διερεύνηση των μνημείων του εβραϊκού τμήματος και των άλλων ταφικών μνημείων που ανήκουν σε σημαντικές προσωπικότητες.