Δίκαιος κόσμος και εκδικητικότητα: κοινωνιοψυχολογική προσέγγιση της επιθυμίας για εκδίκηση

Στόχος της παρούσας έρευνας είναι η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο η ποιότητα της παραβατικής πράξης που ασκείται από το δράστη στο θύμα, οι πεποιθήσεις περί δίκαιου κόσμου και το φύλο επηρεάζουν την δήλωση για εκδίκηση ή συγχώρεση. Η πρωτοτυπία του συγκεκριμένου πονήματος έγκειται στην εξέταση της ίδιας της φύσης και των ιδιαίτερων διαστάσεων δυο παραβατικών πράξεων (βιασμός και τροχαίο ατύχημα) και στην σύνδεση αυτών με την εκδίκηση και την συγχώρεση. Επίσης, μέχρι την παρούσα έρευνα, δεν είχε εξετασθεί η σχέση της εκδίκησης και της συγχώρεσης με την πίστη στον δίκαιο ή άδικο κόσμο σε ελληνικό πληθυσμό. Το δείγμα αποτελούταν από 140 προπτυχιακούς φοιτητές και φοιτήτριες του Παντείου Πανεπιστημίου και του Πανεπιστημίου Αθηνών, ελληνικής καταγωγής, με μέσο όρο ηλικίας τα 20,44 έτη. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν, πρώτα, να απαντήσουν σε ερωτήσεις σχετικά με την πίστη τους στον δίκαιο ή άδικο κόσμο (επικαλούμενη ανεξάρτητη μεταβλητή) και αφού διαβάσουν ένα κείμενο που αναφερόταν σε ένα τραυματικό συμβάν, όπως είναι το τροχαίο, ή ένα τραυματικό/ντροπιαστικό συμβάν όπως είναι ο βιασμός (πειραματική ανεξάρτητη μεταβλητή), να απαντήσουν σε ερωτήσεις που αφορούσαν τον αναμενόμενο και τον προτεινόμενο τρόπο δράσης των θυμάτων (πρώτη μέτρηση εξαρτημένης μεταβλητής). Στη συνέχεια, ακολουθούσαν ερωτήσεις σχετικά με την τρέχουσα συναισθηματική τους κατάσταση, δηλαδή το πώς ένιωθαν την στιγμή που συμπλήρωναν το ερωτηματολόγιο, και την κοινωνική επιθυμητότητα, δηλαδή το κατά πόσο απαντούσαν με απώτερο σκοπό να είναι κοινωνικά αρεστοί και όχι να δώσουν ειλικρινείς και αυθόρμητες απαντήσεις, ούτως ώστε να εξασφαλισθεί η αυθεντικότητα των απαντήσεων στις ερωτήσεις, που σχετίζονταν με την επιθυμία για εκδίκηση ή συγχώρεση (δεύτερη μέτρηση εξαρτημένης μεταβλητής), οι οποίες συμπληρώνονταν στο τέλος. Από τα αποτελέσματα, φάνηκε ότι, όντως, η ντροπιαστική διάσταση ενός ήδη τραυματικού γεγονότος αυξάνει την προτίμηση προς την εκδίκηση, σε σχέση με την ύπαρξη μόνο της τραυματικής διάστασης. Με βάση την θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας, η ταπείνωση και ο εξευτελισμός που χαρακτηρίζουν ένα ήδη τραυματικό σενάριο υποβαθμίζουν την κοινωνική ταυτότητα των θυμάτων. Η ανάγκη αποκατάστασης και απόδοσης σε αυτήν θετικών χαρακτηριστικών οδηγεί τους συμμετέχοντες στην επιλογή της εκδίκησης, σε μεγαλύτερο βαθμό, στην συνθήκη του βιασμού, σε αντίθεση με την συνθήκη του τροχαίου, όπου κυριαρχεί ως επιλογή η καταγγελία και η συγχώρεση. Επιπρόσθετα, το φύλο μοιάζει να επηρεάζει την επιθυμία για εκδίκηση, με τους άνδρες να δίνουν περισσότερο εκδικητικές απαντήσεις σε σχέση με τις γυναίκες. Δεν παρατηρήθηκε κάποια αλληλεπίδραση των δοξασιών περί δίκαιου κόσμου με το είδος του σεναρίου που παρουσιαζόταν και το φύλο στην επιθυμία για εκδίκηση ή συγχώρεση. Ακόμη, από τα ευρήματα φάνηκε ότι η κοινωνική επιθυμητότητα και η τρέχουσα συναισθηματική κατάσταση των συμμετεχόντων δεν επηρέασαν τις απαντήσεις τους στην εκδικητικότητα, εξασφαλίζοντας ότι αυτές δόθηκαν με αυθόρμητο και αυθεντικό τρόπο. Η σύνδεση της εκδικητικότητας με την έννοια της δικαιοσύνης χρήζει περαιτέρω εξέτασης και αποσαφήνισης. Τα παρόντα ευρήματα είναι σημαντικά διότι υποδεικνύουν τις πιθανότητες που υπάρχουν, ανάλογα με την παραβατική πράξη, να εκδηλωθεί εκδικητική συμπεριφορά. Γίνεται εμφανής η ανάγκη, από την πλευρά των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, να βελτιωθούν οι μέθοδοι παροχής ψυχολογικής στήριξης στα θύματα των συγκεκριμένων παραβατικών πράξεων, ώστε η εκδίκηση να μην αποτελεί προτιμώμενη επιλογή, και από την πλευρά της πολιτείας, να ληφθούν μέτρα προς αποκατάσταση της δικαιοσύνης με έναν τρόπο που θα συμβάλλει στην επαναφορά της θετικής ταυτότητας των θυμάτων.