Η αμφισβήτηση του Ατατούρκ; Πολιτικές άμβλυνσης της κεμαλικής κοσμικότητας τη δεκαετία του 1950 στην Τουρκία

Αφορμή για την εκπόνηση της συγκεκριμένης διπλωματικής εργασίας υπό τον τίτλο: «Η αμφισβήτηση του Ατατούρκ; Πολιτικές άμβλυνσης της κεμαλικής κοσμικότητας τη δεκαετία του 1950 στην Τουρκία», αποτέλεσε η ολοένα και αυξανόμενη τάση υποχώρησης των κοσμικών αρχών, εντός του κρατικού μηχανισμού στην γειτονική χώρα και η ταυτόχρονη σχεδόν ολοκληρωτική κυριαρχία του πολιτικού Ισλάμ στο σημερινό πλαίσιο διακυβέρνησης του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν (Recep Tayyip Erdoğan), που συνοπτικά αναφέρεται ως «Νέα Τουρκία». Ιστορική αφετηρία του πολιτικού Ισλάμ στη χώρα, θεωρείται η περίοδος διακυβέρνησης του Δημοκρατικού Κόμματος (ΔΚ) υπό τον Αντνάν Μεντερές (Adnan Menderes) κατά τη δεκαετία του 1950. Η συγκεκριμένη δεκαετία χαίρει ιδιαίτερης εκτίμησης από το καθεστώς Ερντογάν, το οποίο προσπαθεί να τη μυθοποιήσει, υπερτονίζοντας το θρησκευτικό αποτύπωμά της και σκιαγραφώντας μια εικόνα «ισλαμικής όασης» μέσα στην «κεμαλική έρημο» του 20ου αιώνα. Η πολιτική κληρονομιά του ΔΚ οικειοποιήθηκε από τον σημερινό Πρόεδρο της Τουρκίας, ο οποίος θεωρεί τον εαυτό του, θιασώτη και συνεχιστή των πολιτικών του Μεντερές. Ωστόσο, σκοπός της παρούσας μελέτης δεν είναι να προβεί σε μια συγκριτική εξέταση των δυο ιστορικών περιόδων, αναφορικά με τη σχέση πολιτικής και Ισλάμ. Αντίθετα, η εργασία θα εντρυφήσει μονάχα στη δεκαετή περίοδο εξουσίας του ΔΚ. Θα επιδιώξει να εστιάσει διεξοδικά στην πολιτική αμφισβήτησης της κεμαλικής κοσμικότητας (laiklik), που ακολούθησε το ΔΚ μέσω της ένταξης του Ισλάμ στο πολιτικό αφήγημά του και στην εφαρμοσμένη πολιτική της δεκαετίας του 1950. Συγκεκριμένα, θα αναλυθούν τα ιδεολογικά μέσα και οι συμβολισμοί στους οποίους προσέφυγε το ΔΚ, ούτως ώστε να νομιμοποιήσει αυτή την πολιτική άμβλυνσης της κεμαλικής κοσμικότητας, αλλά και οι αντιδράσεις σ΄ αυτή την πολιτική, τόσο από κεμαλιστές/κοσμικούς διανοούμενους, όσο και από συντηρητικούς/ισλαμικούς κύκλους. ​Με την άνοδό του στην εξουσία, το ΔΚ άσκησε κριτική στην αυταρχική εκκοσμικευτική πολιτική της περιόδου Ατατούρκ – Ινονού (1923–1950), η οποία είχε οδηγήσει στον εξοβελισμό της θρησκείας από το δημόσιο χώρο και τον περιορισμό της στην ατομική συνείδηση. Το Ισλάμ είχε θεωρηθεί από την κεμαλική ελίτ, ως το κύριο εμπόδιο στον εκσυγχρονισμό της χώρας. Αντίθετα, για τους Δημοκρατικούς, οι έννοιες Ισλάμ και εκσυγχρονισμός μπορούσαν να συνυπάρχουν αρμονικά. Το ΔΚ επιδίωξε να θεμελιώσει ένα νέο παράδειγμα κοσμικότητας, ενισχύοντας την ορατότητα της ισλαμικής θρησκείας κυρίως στη δημόσια σφαίρα και την εκπαίδευση, ενώ παράλληλα διατηρούσε αποστάσεις από ισλαμικά αιτήματα. Φιλοδοξούσε μέσω της πριμοδότησης της θρησκείας να ανακουφίσει τα πολυετή καταπιεσμένα θρησκευτικά αισθήματα των πολιτών και με αυτό τον τρόπο να επωφεληθεί και πολιτικά. Εξάλλου, στο δυτικό ψυχροπολεμικό στρατόπεδο, μέρος του οποίου φιλοδοξούσε να γίνει η Τουρκία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η θρησκεία θεωρήθηκε «ασπίδα» ενάντια στην εξάπλωση του κομμουνισμού. Η μεθοδολογία, που ακολουθήθηκε για την προσέγγιση των σκοπών της μελέτης ήταν η έρευνα μέσω πρωτογενών (εφημερίδες και περιοδικά) και δευτερογενών πηγών (έντυπη και ηλεκτρονική βιβλιογραφία). Η βιβλιογραφία που χρησιμοποιήθηκε αφορούσε κυρίως έργα στην αγγλική και την τουρκική γλώσσα και λιγότερο ελληνικές πηγές, που είναι ακόμη αρκετά περιορισμένες για το θέμα της συγκεκριμένης μελέτης. Επιπλέον, η εργασία περιλαμβάνει φωτογραφίες, κυρίως σκίτσα, δημοσιευμένες σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής, αρκετά βοηθητικές διότι, αφενός οπτικοποιούν έννοιες και γεγονότα και αφετέρου, μας εισάγουν στο πολιτικό κλίμα της υπό μελέτης περιόδου.