Η έννοια της απεξοικείωσης από το θέατρο στον κινηματογράφο

Η «απεξοικείωση» ή «αποστασιοποίηση» όπως είναι πιο γνωστή στην ελληνική βιβλιογραφία, αποτελεί ένα αισθητικό ζήτημα με φιλοσοφικές και κοινωνικοπολιτικές προεκτάσεις, το οποίο στην τέχνη μπορεί να οριστεί ως η πρόκληση του ανοίκειου στον θεατή μέσα από αντιληπτικά σοκ προκειμένου αυτός να οδηγηθεί σε μια διαλεκτική στάση ενεργού δέκτη, τοποθετούμενος σε μια κριτική θέση σε σχέση με τον ψευδαισθησιακό κόσμο και την ταύτιση που του υποβάλλει η συμβατική αφήγηση. Σκοπός της εργασίας είναι να μελετηθούν οι απεξοικειωτικές τεχνικές που συναντώνται στο θέατρο και κυρίως στον κινηματογράφο, καθώς και η πορεία από το ένα μέσο στο άλλο, μέσα από τέσσερις αντιπροσωπευτικούς δημιουργούς, ενώ τίθεται επίσης το ερώτημα του κατά πόσο και με ποιούς τρόπους, η ρητορική της κινηματογραφικής εικόνας, μπορεί να αποτελέσει εργαλείο δυνάμει διαλεκτικής αφύπνισης. Οι τέσσερις δημιουργοί των οποίων το έργο εδώ προσεγγίζεται βιβλιογραφικά όσον αφορά τον πρώτο και επιπροσθέτως ποιοτικά όσον αφορά του επόμενους τρεις, είναι ο Bertolt Brecht από το θέατρο και οι Sergei Eisenstein, Orson Welles και Jean- Luc Godard από τον κινηματογράφο. Ο Brecht εκκινώντας από την παράδοση της απεξοικείωσης που προηγείται του ιδίου, δημιουργεί το επικό θέατρο και με σαφές ιδεολογικό πρόταγμα διεκδικεί το γκρέμισμα του «τέταρτου τοίχου» ο οποίος χωρίζει μεταφυσικά τον θεατή με τον ηθοποιό. Ο σύγχρονός του Eisenstein θέτει ένα σύνθετο θεωρητικό υπόβαθρο και με όπλο του το μοντάζ των ατραξιόν, καθοδηγεί τον θεατή σε μια αποαφηγηματικοποιημένη δομή με στόχο την πολιτική αφύπνιση. Ο αμερικανός Welles βρίσκει αρκετά διαφορετική χρήση στην απεξοικείωση. Χωρίς τις αντίστοιχες ιδεολογικές στοχεύσεις και με μια διαφορετική πρακτική στο μοντάζ δημιουργεί ένα πλαίσιο απεξοικείωσης με στόχο την διαλεκτική σκέψη, όπου όμως ο θεατής είναι συνδημιουργός όσον αφορά την διαμόρφωση των συμπερασμάτων του. Ο Godard κάνοντας πιο ακραία χρήση των απεξοικειωτικών εργαλείων, αποδομεί ποικιλοτρόπως την πλοκή και την αφήγηση και με πλήθος οπτικών και ακουστικών τεχνικών συντελεί στην δημιουργία ταινιών αναστοχαστικών που ενίοτε φτάνουν να μοιάζουν περισσότερο με δοκίμια. Μέσα από τη μελέτη αυτών των δημιουργών και των τεχνικών τους, τεκμαίρεται ότι η απεξοικείωση είναι ένα φαινόμενο με πολλές διαφορετικές πτυχές, με πολλά διαφορετικά εργαλεία, με πολλούς διαφορετικούς ενδεχόμενους επιμέρους στόχους και χειρισμούς. Αποτελεί όμως κοινή συνισταμένη το όραμα για μια πιο ενεργητική στάση για έναν θεατή οποίος αντιμετωπίζει διαλεκτικά το σύνθετο θέαμα που παρακολουθεί, αντί να το προσλαμβάνει παθητικά. Αυτό επιτυγχάνεται πάντα με απεξοικειωτικά εργαλεία που συνδυάζουν πλούσιο υπόβαθρο και δυναμικά στοιχεία καινοτομίας. Το εύρος των θεωρητικών προεκτάσεων της απεξοικείωσης, τις καθιστά εν δυνάμει συνιστώσες μιας μελλοντικής έρευνας η οποία θα εξειδικεύει το ζήτημα της απεξοικειώσης είτε πιο στενά στο κοινωνικοπολιτικό συγκείμενο, είτε υπό το πρίσμα των ψυχαναλυτικών αναγνώσεων του κινηματογράφου, είτε μέσα από έρευνα η οποία θα στοχεύει στην μελέτη της λειτουργίας συγκεκριμένων απεξοικειωτικών εφέ, σε συγκεκριμένους πληθυσμούς.