Διλήμματα βιοηθικής στον Ευρωπαΐκό χώρο : το τέλος της ζωής

Ένα τόσο ακανθώδες ζήτημα, όπως αυτό του τέλους της ζωής, έχει από τη φύση του προκαλέσει πολλές συγκρούσεις τόσο σε επιστημονικό όσο και σε ηθικό επίπεδο. Η ανάδειξη των θέσεων αυτών, που άλλοτε έχουν νομικό και άλλοτε ιατρικό και ηθικό υπόβαθρο αποτελεί τον κύριο σκοπό της παρούσας εργασίας. Με τον τρόπο αυτό καταδεικνύονται όλες εκείνες οι θέσεις που σχετίζονται με την εν λόγω προβληματική, ενώ από τη σύνθεσή τους προκύπτουν ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Αρχικά, αναλύονται όλες εκείνες οι μορφές που στοιχειοθετούν την έννοια του τέλους της ζωής. Τούτο κρίνεται σκόπιμο, αφού με το πέρασμα των χρόνων η έννοια της ευθανασίας απέκτησε διευρυμένο περιεχόμενο. Έτσι, αναλύονται όλες εκείνες οι μορφές που λαμβάνει η θεματική του τέλους της ζωής, ήτοι η ενεργητική ευθανασία, η παθητική ευθανασία, η συμμετοχή στην αυτοκτονία καθώς και η αποσύνδεση από μηχάνημα τεχνητής διατήρησης στη ζωή. Με τον τρόπο αυτό, παρέχεται μια πλήρης εικόνας γύρω από τις μεθόδους που μπορεί να χρησιμοποιήσει κάποιος που επιθυμεί να θέσει τέλος στη ζωή του. Στην συνέχεια, εξετάζεται το τέλος της ζωής, υπό το πρίσμα του ελληνικού δικαίου, ήτοι πώς αυτό ρυθμίζεται από το ελληνικό Σύνταγμα αλλά και δευτερογενώς από τον κοινό νομοθέτη. Δεδομένης της συμμετοχής της Ελλάδος στην ευρωπαϊκή ενοποίηση, δεν θα μπορούσαμε να μην αναφερθούμε και στις αντίστοιχες ρυθμίσεις σε ενωσιακό επίπεδο, αφού το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί εσωτερικό δίκαιο της Ελλάδος δυνάμει του άρθρου 28 του Συντάγματος. Η οικουμενικότητα του ζητήματος που πραγματευόμαστε δεν θα καταδεικνυόταν με ευστοχία εάν δεν παρουσιάζονταν και οι πρωτοβουλίες που αναλήφθηκαν σε διεθνές επίπεδο και που αποσκοπούσαν στο να εξετάσουν τη δυνατότητα αναγνώρισης ενός δικαιώματος στο θάνατο. Τέλος, κρίνεται σκόπιμο να γίνει αναφορά στο εσωτερικό δίκαιο κρατών, όπως αυτό της Ελβετίας, του Βελγίου και του Ηνωμένου Βασιλείου, μιας και αυτά τα κράτη είναι πρωτοπόρα στην υιοθέτηση πρακτικών ευθανασίας. Η νομολογιακή προσέγγιση της ευθανασίας αποτελεί από μόνη της πρόκληση: μας δείχνει με τον πιο εναργή τρόπο πως αντιμετωπίστηκαν περιπτώσεις ατόμων που επιθυμούσαν την ευθανασία, και με τον τρόπο αυτό περνάμε από τη θεωρητική συζήτηση περί του ‘’ευ- θανάτου’’, στην ουσιαστική θεώρηση του ζητήματος. Ειδικότερα, αναλύονται αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καθώς και μια του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου των ΗΠΑ, ώστε να αποδοθεί με μεγαλύτερη πληρότητα τόσο η ‘’θέση’’ του ευρωπαϊκού ηπειρωτικού νομικού κόσμου, όσο και η αντίστοιχη της αγγλοσαξονικής νομικής κουλτούρας. Σίγουρα, από την όλη συζήτηση περί ευθανασίας προκύπτουν ποικίλα διλήμματα βιοηθικής, αφού το τέλος της ζωής συνδέεται με το πέρασμα του ατόμου από τη ζωή στο θάνατο. Στην παρούσα εργασία θέτονται επί τάπητος τα διλήμματα που σχετίζονται με την αυτονομία του ασθενούς και συγκεκριμένα κατά πόσον αυτή βαίνει ενισχυμένη και μέχρι ποίου βαθμού μπορεί να οριοθετήσει τη ιατρική δράση. Επιπλέον, αναλύονται όλες εκείνες οι παράμετροι που σχετίζονται με τις διαθήκες ευθανασίας και την προβληματική που αυτές παρουσιάζουν, δεδομένου ότι πλέον τίθεται το ερώτημα εάν λογίζεται ως ισχυρή μια δήλωση βούλησης που κατατείνει στην εκούσια θανάτωση του διαθέτη. Τέλος, δεν θα μπορούσαν να απουσιάζουν διλήμματα που άπτονται της θρησκείας, αφού ο θάνατος εξ’ ορισμού διαλαμβάνει και στοιχεία θρησκευτικά. Η επιλογή του τέλους της ζωής δεν αφορά αποκλειστικά και μόνο το άτομο, αλλά ενδιαφέρει ουσιαστικά και την κοινωνία εντός της οποίας αυτό ζει. Αυτή ακριβώς η «κοινωνικοποίηση» ενός προσωπικού θέματος είναι που απαιτεί λύσεις που στοχεύουν στο συγκερασμό των αντιτιθέμενων συμφερόντων. Από τη μία έχουμε το άτομο και από την άλλη την κοινωνία, η ύπαρξη του ενός προϋποθέτει την ύπαρξη του άλλου: αυτός είναι και ο λόγος που χαρακτηρίζει την ευθανασία ως ζήτημα που προκαλεί συγκρούσεις. Μήπως, όμως, τελικά η επιθυμία της κοινωνίας οφείλει να παραχωρήσει περισσότερο χώρο ελευθερίας στο άτομο; Μπορεί το άτομο να προτάσσει την αυτονομία του απέναντι στο κοινωνικό σύνολο (σκοπεύοντας στο θάνατο), όταν απαραίτητο και ουσιαστικό στοιχείο της κοινωνίας είναι αυτό το ίδιο; Μπορεί με άλλα λόγια, το άτομο να διαμορφώνει το κοινωνικό σύνολο αποφασίζοντας την έξοδο από αυτό κατά το δοκούν; Μερικά από τα ερωτήματα που γίνεται προσπάθεια να απαντηθούν στη συνέχεια, χωρίς οι απαντήσεις που αναζητούμε να διακρίνονται από δογματισμούς και αγκυλώσεις, αλλά από διάθεση να καταδειχθούν με ρηξικέλευθο τρόπο αλλά και επίκαιρη διάθεση.