Αστική ευθύνη του κράτους και προστασία του περιβάλλοντος

Η αστική ευθύνη του Δημοσίου συνδέεται άμεσα με την αρχή της νομιμότητας αλλά και του Κράτους Δικαίου, αποτελώντας έναν από τους βασικότερους επανορθωτικούς θεσμούς του δικαίου. Από την άλλη, το περιβάλλον σε όλες του τις μορφές (φυσικό, οικιστικό, πολιτιστικό), αποτελεί ένα αυτοτελώς προστατευόμενο αγαθό, σύμφωνα με το άρθρο 24 του Συντάγματος. Παρά το γεγονός ότι η αστική ευθύνη του Κράτους διαδραματίζει δευτερεύοντα ρόλο στην προστασία του περιβάλλοντος, η οποία πραγματώνεται κατά κύριο λόγο μέσω της ακυρωτικής δίκης, εντούτοις μπορεί να συνεισφέρει στην ουσιαστική ενίσχυση τόσο της προστασίας του περιβάλλοντος όσο και της προστασίας του ιδιώτη απέναντι στην κρατική παρανομία, συμβάλλοντας στην παροχή αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας. Οι ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η εφαρμογή της αστικής ευθύνης του Κράτους στο εν λόγω πεδίο έγκεινται κυρίως στην επέκταση της κρατικής νομιμότητας σε υπερεθνικούς κανόνες δικαίου, δεδομένου ότι ο μεγαλύτερος όγκος της περιβαλλοντικής νομοθεσίας είναι διεθνούς ή ενωσιακής προέλευσης, στη δυσκολία ανίχνευσης του αιτιώδους συνδέσμου λόγω της απομακρυσμένης αιτιότητας ζημιογόνου πηγής – αποτελέσματος αλλά και στην αποκλείουσα την κρατική ευθύνη ρήτρα υπέρ του γενικού συμφέροντος. Το Συμβούλιο της Επικρατείας αποτελεί θεματοφύλακα της προστασίας του περιβάλλοντος προσπαθώντας να εξισορροπήσει τη σύγκρουση μεταξύ του δικαιώματος στο περιβάλλον και άλλων δικαιωμάτων, ιδίως εκείνου της ιδιοκτησίας. Η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, διαπραγματευόμενη το δίκαιο της αστικής ευθύνης του Δημοσίου με όρους Δημοσίου Δικαίου, λαμβάνει υπόψη της τόσο τις απαιτήσεις της Δημόσιας Διοίκησης όσο και τα δικαιώματα των διοικουμένων και έχει συμβάλει στην προστασία του φυσικού, του οικιστικού και του πολιτιστικού περιβάλλοντος. Ευθύνη του Κράτους μπορεί να προκύψει και από παραβίαση διατάξεων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Παρόλο που η ΕΣΔΑ δεν προστατεύει ευθέως το περιβάλλον, η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποδέχεται την προστασία του περιβάλλοντος μέσω της παραβίασης θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως το δικαίωμα στη ζωή, τον ιδιωτικό και οικογενειακό βίο και το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης. Αντιθέτως, το ΕΔΔΑ αποδοκιμάζει τους περιορισμούς στην ιδιοκτησία χάριν της προστασίας του περιβάλλοντος, οι οποίοι βασίζονται σε αμάχητα τεκμήρια, όπως αυτό του «προορισμού» της ιδιοκτησίας. Τέλος, δύσκολη είναι η στοιχειοθέτηση αστικής ευθύνης του Κράτους τόσο στην περίπτωση της Οδηγίας 2004/35/ΕΚ για την περιβαλλοντική ευθύνη, αφού η Οδηγία δε θεμελιώνει ένα είδος αστικής ευθύνης, όσο και στην παράλειψη λήψης προσηκόντων μέτρων αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής, ιδίως ως προς την απόδειξη μέλλουσας ζημίας.