Οι ηθικές και νομικές προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης: η ενωσιακή απάντηση στη μεροληπτική Τεχνητή Νοημοσύνη

Η ταχεία διάδοση της Τεχνητής Νοηµοσύνης (TN) στα πλαίσια λήψης αποφάσεων τυγχάνει ενθουσιώδους υποδοχής ως λύση υποσχόµενη να αντικαταστήσει την ανθρώπινη υποκειµενικότητα µε αντικειµενικές, αλάνθαστες αποφάσεις. Παραδόξως, αξιόλογες δηµοσιογραφικές έρευνες έστρεψαν πρόσφατα την προσοχή σε περιπτώσεις όπου συστήµατα ΤΝ και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού επέδειξαν µεροληπτικές στάσεις. Παρά τη διάχυση της αυτοµατοποιηµένης λήψης αποφάσεων σε ύψιστης σηµασίας διαδικασίες, όπως κατά την απονοµή ποινικής δικαιοσύνης, την εύρεση εργασίας και τον έλεγχο των συνόρων, όπου τα δικαίωµατα και οι ελευθερίες ατόµων και κοινωνικών οµάδων διακυβέυονται εξίσου, δεν υπάρχει µέθοδος που επιτρέπει στους ανθρώπους να αποσαφηνίσουν πώς η Τεχνητή Νοηµοσύνη καταλήγει σε τέτοιες απαράδεκτες αποφάσεις. Το ευδιάκριτο πρόβληµα µεροληψίας της Τεχνητής Νοηµοσύνης σε συνδυασµό µε τη λειτουργία της ως ανεξήγητο «µαύρο κουτί» καθιστoύν την εξερεύνηση αυτού του φαινοµένου επιτακτική, πρωτίστως στο λιγότερο εξετασθέν πεδίο των Ενωσιακών πολιτικών. Η παρούσα διπλωµατική εργασία επιδιώκει µια διεπιστηµονική ερευνητική µεθοδολογία για να εξετάσει ποιες είναι οι κύριες ηθικές και νοµικές προκλήσεις που θέτει η στενή Τεχνητή Νοηµοσύνη (Narrow AI), ειδικά στη µορφή της οδηγούµενης από δεδοµένα (data-driven) Μηχανικής Μαθήσεως (Machine Learning), σε θέµατα διακρίσεων και προκαταλήψεων στην ΕΕ. Το Κεφάλαιο 1 εφοδιάζει τους αναγνώστες µε το τεχνικό υπόβαθρο αναφορικά µε την Τεχνητή Νοηµοσύνη και τις αλληλένδετες τεχνολογίες Μηχανικής Μαθήσεως (Machine Learning) και Μεγάλων Δεδοµένων (Big Data). Με προσιτό τρόπο, εστιάζει στους ορισµούς και τύπους Τεχνητής Νοηµοσύνης που υιοθετούνται σε Ενωσιακές πράξεις καθώς και στα ορόσηµα της ιστορικής της εξέλιξης και το τρέχον στάδιο ανάπτυξής της. Το Κεφάλαιο 2 διεξάγει µια φιλοσοφική ανάλυση για να επιχειρηµατολογήσει κατά της υποτιθέµενης ηθικής ουδετερότητας της Τεχνητής Νοηµοσύνης. Ηθικοί προβληµατισµοί επιστηµολογικής φύσεως αποκαλύπτουν πως οι προκαταλήψεις διασχίζουν τα συστήµατα ΤΝ µέσω της επιλογής στόχων, των δεδοµένων εκπαίδευσης (training data), της εξάρτησης από συσχετισµούς και της επιστηµολογικής ανισότητας µεταξύ µη ειδηµόνων και προγραµµατιστών ΤΝ καθώς και µεταξύ ανθρώπων και µηχανών τύπου «µαύρου κουτιού» γενικότερα. Περνώντας σε κανονιστικά ηθικά ζητήµατα, τα συστήµατα ΤΝ επιφέρουν επιπτώσεις που, σύµφωνα µε την εξισωτική θεωρία, αντιτίθενται στα κανονιστικά ιδανικά της δικαιοσύνης και της ισότητας. Σε περισσότερο καφκικά σενάρια, άτοµα και εταιρείες µπορούν α χρησιµοποιήσουν τις τεχνικές ιδιαιτερότητες της Τεχνητής Νοηµοσύνης προκειµένου να κρύψουν µεροληπτικές προθέσεις. Στο Κεφάλαιο 3 εφαρµόζεται η δογµατική νοµική µεθοδολογία για να αποκαλύψει τις εντάσεις αυτών των προβληµατικών εκδηλώσεων της ΤΝ υπό το πρίσµα του ήπιου και αυστηρού Ενωσιακού δικαίου. Λαµβάνοντας υπόψιν τον χαρακτήρα της ως οδηγούµενης από δεδοµένα (data-driven), οι µεροληπτικές αποφάσεις της ΤΝ εµπίπτουν στο πεδίο εφαρµογής του νέου Γενικού Κανονισµού Προστασίας Δεδοµένων (ΓΚΠΔ, General Data Protection Regulation). Ειδικότερα, διερευνώνται οι αρχές που διέπουν την επεξεργασία δεδοµένων κατά το Άρθρο 5, οι εκτιµήσεις αντικτύπου σχετικά µε την προστασία δεδοµένων (ΕΑΠΔ, DPIA) του Άρθρου 35, η απαγόρευση της αυτοµατοποιηµένης λήψης αποφάσεων και το εικαζόµενο δικαίωµα αιτιολόγησης του Άρθρου 22, οι αρχές της νοµιµότητας, της δικαιοσύνης και της διαφάνειας στο Άρθρο 5 (1) α), η προτεινόµενη επιβολή ελέγχων και οι ενισχυµένες αρχές προστασίας δεδοµένων. Η διπλωµατική εργασία συµπεραίνει ότι η βασισµένη σε αρχές προσέγγιση καθώς και οι εκτιµήσεις αντίκτυπου σχετικά µε την προστασία δεδοµένων αποτελούν ισχυρά ρυθµιστικά σηµεία του ΓΚΠΔ. Ωστόσο, η ΕΕ πρέπει να αποθαρρύνει την επέκταση της Τεχνητής Νοηµοσύνης σε κρίσιµα πεδία λήψης αποφάσεων και να διερευνήσει τρόπους κάλυψης των σχετικών νοµικών κενών. Σε γενικές γραµµές, η «Αξιόπιστη ΤΝ» (Trustworthy AI) προτείνεται ως ηθικό και νοµικό πρότυπο εν όψει της προκατειληµµένης Τεχνητής Νοηµοσύνης που επιδίδεται σε διακριτική µεταχείριση.