Κοινωνιολογία του ελληνικού κυβερνοχώρου, διαδικτυακές ταυτότητες και εικονική πραγματικότητα

Ο κυβερνοχώρος στη μετάβασή του από τη μορφή Web 2.0 (μέσο) στη μορφή Web 3.0 (κοινοτικό πλαίσιο), οργανώνεται εκ των έσω με μη ιεραρχικό τρόπο, όπως συμβαίνει στην αυτοοργάνωση των συστημάτων που παρατηρούνται στη Φύση, τα οποία είναι ανοιχτά και αυτορρυθμιζόμενα και διέπονται από σχέσεις ανοιχτότητας. Ως κεντρικό συνεκτικό του στοιχείο αναδεικνύεται η επικοινωνία, ενώ ως το στοιχείο μεταβλητότητάς του αναδεικνύεται η πληροφορία. Στο πλαίσιο της μετανεωτερικότητας, η αντιληπτικότητα γύρω από τον κόσμο που μάς περιβάλλει και η ανεκτικότητα προς το διαφορετικό φαίνεται να διευρύνονται. Τα όρια του εαυτού γίνονται πιο μεταβλητά, καθώς ο άνθρωπος μπορεί να «βρίσκεται παντού» και να είναι «ανοιχτός σε κάθε πιθανή εμπειρία». Ο εαυτός γίνεται αντιληπτός ως μία κατασκευή που διαμορφώνεται από την κοινωνία με την απαραίτητη μεσολάβηση του Άλλου, είτε ως εκδήλωση σε μία παροδική παράσταση που στόχο έχει να ελέγξει την αντίδραση των Άλλων. «Το πιο ώριμο άτομο βιώνοντας μία νέα διαδικασία κοινωνικοποίησης μέσα από τη χρήση του Διαδικτύου υπό τη μορφή web 2.0, η οποία κυριαρχείται από την ανθρώπινη επικοινωνία1 και την εικονική πραγματικότητα, βρίσκεται μπροστά σε ένα ψηφιακό καθρέφτη που του προσφέρει τη δυνατότητα να πειραματιστεί με το παίξιμο περισσότερων ρόλων και να μελετήσει την κατασκευή του εαυτού ή ακόμη και να προσθέσει καινούργιες πτυχές. Ο άνθρωπος αποτελείται από συστήματα, η ταυτότητά του γίνεται αντιληπτή ως σύστημα και μάλιστα πολλαπλό και διανεμητικό2· η κοινωνία επίσης γίνεται αντιληπτή ως σύστημα, όπου οι δρώντες αλληλεπιδρούν υποκινούμενοι από την τάση μέγιστης «βελτιστοποίησης και ικανοποίησης». Οι σχέσεις τους με τις καταστάσεις, αλλά και οι μεταξύ τους σχέσεις, καθορίζονται και διέπονται από ένα σύστημα κοινών και αρκούντως δομημένων συμβόλων3. Μέσα σε αυτό το σύμπλεγμα των συστημάτων, ενεργοποιούνται μηχανισμοί κοινωνικοποίησης από τα πρώτα χρόνια ζωής, παρόμοιοι με αυτούς που ενεργοποιούνται και στο αυτοοργανωμένο σύστημα του Διαδικτύου, όπου η κοινωνικοποίηση είναι τριτογενής και διαμορφώνεται περισσότερο από τους μηχανισμούς ενίσχυσης και μίμησης. Ο κοινωνός-χρήστης καλείται να συνομολογήσει μία ψηφιακή συνθήκη επικοινωνίας, να εκθέσει δημοσίως κομμάτι από την ιδιωτικότητά του, και να προσχωρήσει σε μία ή περισσότερες ομάδες γνώσης, ενδιαφέροντος, δυνητικοποιώντας την εικονική πλευρά του εαυτού, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει την πραγματική. Η διαμεσολαβούμενη επικοινωνία σε αυτό το νέο πλαίσιο μπορεί να διευρύνει τα όρια του εαυτού και να προαγάγει τη δημιουργία πραγματικών σχέσεων αρκεί η προϋπάρχουσα γνωστική βάση του ατόμου και η εδραιωμένη γνώση του εαυτού γενικότερα, να του επιτρέπει να διαχειρίζεται τις πληροφορίες κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορεί να διαμεσολαβεί το πραγματικό νόημα. Η υπερέκθεση στην πληροφορία, η οποία λαμβάνει τεχνητή μορφή ακριβώς για να προσελκύει την προσοχή των Άλλων, αναμφισβήτητα μπορεί να είναι επιβαρυντική για τον σύγχρονο άνθρωπο, καθώς εκτός από την απόσπαση προσοχής μπορεί να προκαλέσει επίσης και διαταραχή μνήμης, όπως και συμπτώματα άγχους, αποτρέποντας έτσι τη μετατροπή της πληροφορίας σε γνώση4. Η επικοινωνία διοχετεύεται μέσα από πολλούς διαύλους για τους Έλληνες χρήστες, όπως είναι το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, η ανταλλαγή μηνυμάτων σε πραγματικό χρόνο, η αποστολή μηνυμάτων σε chat sites και η συμμετοχή σε ομάδες συζήτησης (forum), η ανάγνωση blog- weblogs, η βιντεοκλήση, τα τηλεφωνήματα μέσω διαδικτύου και η δημιουργία ιστολογίων5, και κορυφώνεται στις σελίδες κοινωνικής δικτύωσης -η χρήση των οποίων αυξήθηκε κατά 1550% από το 2008-20106- όπου οι χρήστες καλύπτουν σημαντικές προσωπικές ανάγκες, όπως είναι το αίσθημα του ανήκειν, η ενίσχυση προσωπικών αξιών, η ικανοποίηση της περιέργειας, η επικοινωνία με φίλους και οικογένεια, η χαλάρωση, η διασκέδαση, η αναζήτηση παρόμοιων χαρακτήρων και η συναισθηματική απελευθέρωση7. Ο κυβερνοχώρος προσφέρεται για επικοινωνία και ενημέρωση, καθώς και για ενίσχυση του κοινωνικού κεφαλαίου (τους πόρους που περιέχονται στην κατοχή κάποιου χάρη στις κοινωνικές του επαφές)8, το οποίο μπορεί να «δένει» (bonding) ή να «γεφυρώνει» (bridging) τα μέλη. Μέσα από τις ιστοσελίδες κοινωνικών δικτύων (SNS), ο χρήστης επιδιώκει την αυτοπαρουσίαση, τη διαχείριση εντυπώσεων και της παρουσίαση της φιλίας9.Οι χρήστες του κοινωνικού Διαδικτύου τείνουν να αυτοαποκαλύπτουν πιο προσωπικές και ευαίσθητες λεπτομέρειες, όταν το κάνουν και οι φίλοι και οι γνωστοί τους (αμοιβαιότητα)10. Με τη δημοσίευση προσωπικών πληροφοριών, οι χρήστες έχει βρεθεί ότι προσπαθούν να δομήσουν ένα πιο δημοφιλές στάτους σε μία εφαρμογή11. Η διαδικασία της αυτοαποκάλυψης , παρά την κατάρρευση του πλαισίου, εντείνεται όσο αυξάνεται το κοινό, επιδρώντας μάλιστα θετικά στη διατήρηση των κοινωνικών σχέσεων. Ο λόγος για τον οποίο συμβαίνει αυτό αποδίδεται στο γεγονός ότι ο μεγαλύτερος αριθμός ατόμων στο δίκτυο κάποιου χρήστη μπορεί να αυξήσει τις πιθανότητες για μοίρασμα πληροφοριών και αλληλεπίδρασης. Η χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης μπορεί να εξασφαλίσει το απαραίτητο εκείνο πλαίσιο για τη δημιουργία ομάδων, οι οποίες υπό προϋποθέσεις μπορούν να αναπτύξουν χαρακτηριστικά κοινότητας, όπως αλληλεγγύη, ηθική υποστήριξη κτλ. Η συμπεριφορά των μελών και η δυναμική της διαδικτυακής κοινότητας, εν γένει, καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από το θέμα που αυτή πραγματεύεται κι από τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η διαχείριση. Το πρότυπο στη διαδικτυακή κοινότητα χτίζεται από τη συντελούμενη δράση και από την αποδοχή της που εκφράζεται με likes, σχόλια και αναδημοσιεύσεις12. Η χρήση του Διαδικτύου ως μέσου ανακαλωδιώνει τον ανθρώπινο εγκέφαλο, ο οποίος γίνεται «υπερκειμενικός», μεταπηδώντας από το ένα σημείο στο άλλο και εφοδιάζει τα παιδιά της ψηφιακής γενιάς με δεξιότητες, όπως η σάρωση και η ταχεία νοητική εναλλαγή. Το Διαδίκτυο ως περιβάλλον μπορεί να μας επιτρέψει να «λειτουργούμε ελεύθερα και να αισθανόμαστε ελεύθεροι να βιώσουμε και να εκπληρώσουμε τη φύση μας ως θετικά και κοινωνικά όντα»13. Το Διαδίκτυο ως κοινότητα μπορεί να μας συνομαδώσει ως διαφορετικότητες με μία πιο κοινή αντιμετώπιση/αντίληψη απέναντι στο υπό διαπραγμάτευση θέμα και να ενισχύσει την αυτενέργειά μας. Η διαδικτυακή ταυτότητα για τους περισσότερους χρήστες δεν είναι παρά μια προέκταση της φυσικής τους ταυτότητας, καθώς συνολικά ή εν μέρει, δεν παύει να συνιστά ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα -αν και κυρίως της θετικής πλευράς- της πραγματικής ταυτότητας· ένα δείγμα που περνάει ασύγχρονα από τον έλεγχο του χρήστη14, ο οποίος αποφασίζει για το περιεχόμενο του κειμένου και το είδος των φωτογραφιών που θα τον αντιπροσωπεύσουν, έχοντας πάντα και ως γνώμονα τους φίλους του και το υλικό που εκείνοι δημοσιεύουν. Η διαδικασία κατασκευής της αβαταρικής ταυτότητας δεν διαφέρει πολύ από τη διαδικασία διαμόρφωσης της πραγματικής ταυτότητας. Εξαρτάται από γενετικά, φυλετικά, εθνικά και ταξικά χαρακτηριστικά, καθώς κι από τη δυνατότητα της δικτύωσης και της εξέλιξης σε επίπεδο αξιοποίησης υπαρχόντων προσόντων και απόκτησης νέων δεξιοτήτων. Ο κόσμος του παιχνιδιού ορίζει το πλαίσιο της εμπειρίας των παικτών, επηρεάζοντας την ικανότητά τους να διαμορφώσουν και να διατηρήσουν μία ταυτότητα. Οι κανόνες του παιχνιδιού υπάρχουν για να τηρούνται, ο παίκτης όμως δύναται να τους παραβιάσει προς ίδιον όφελος, και να παραμείνει στο παιχνίδι με δόλο. Ο συνδυασμός ικανοτήτων ξεχωρίζει τη μοναδικότητα ενός άβαταρ στο παιχνίδι. «Η Εικονική Πραγματικότητα μπορεί να μας εμβαπτίσει σε ένα υπολογιστικό περιβάλλον, το οποίο προσομοιώνει την πραγματικότητα μέσω της χρήσης ειδικών συσκευών, οι οποίες στέλνουν και λαμβάνουν πληροφορία15, ως «παράσταση ή εικόνα διαλλαγής λόγου, ηδονής, λύπης»16. Σε καθεμία από αυτές τις μορφές, όμως, το Διαδίκτυο μπορεί να μετατραπεί σε παγίδα, όταν η χρήση του είναι αλόγιστη, άκριτη και παθητική, εκθέτοντας το χρήστη στον κίνδυνο του εθισμού κι άλλων ψυχικών διαταραχών. Η νέα ταυτότητα που διαμορφώνεται υπό την επίδραση της ψηφιακής κυρίως τεχνολογίας, και ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, διαφέρει αριθμητικά από τις προηγούμενες: δεν είναι μία, είναι πολλές. Οι άνθρωποι αντί να έχουν μία ξεχωριστή ταυτότητα, έχουν διάφορες αλληλοεπικαλυπτόμενες ταυτότητες, καθεμιά από τις οποίες υπερισχύει ανάλογα με τα ηλικιακά στάδια και το περιβάλλον και χαρακτηρίζεται από υπερσυνδεσιμότητα, αλλαγή των ηλικιακών σταδίων και ασάφεια ανάμεσα στη δημόσια και την ιδιωτική σφαίρα. Στο διαδικτυακό περιβάλλον, όπου σύμφωνα με τη θεωρία (RCS reduced social cues), υπάρχει μεγαλύτερη προσωπική αυτοεπίγνωση (private self-awareness) και μικρότερη δημόσια αυτοεπίγνωση (public self-awareness) με αποτέλεσμα να προάγεται η αυτοαποκάλυψη, ο χρήστης μπορεί εύκολα να ξεπεράσει τα όρια της αυτοπροβολής σε αυτό το παιχνίδι της αμοιβαιότητας (reciprocity) και να προβεί στην αποκάλυψη στοιχείων που εκθέτουν την ιδιωτικότητά του. Η σύγχρονη τεχνολογία έχει την ιδιότητα να απορροφά το ενδιαφέρον του χρήστη. Η απόλυτη εμβύθιση, όμως, μπορεί να παραπλανήσει το χρήστη ως προς το ποιος πραγματικά είναι και το που βρίσκεται, εναλλάσσοντας στα θολά, στοιχεία από τις ταυτότητές του καθώς και το «είναι» με το «εκεί». Το περιβάλλον της διαδικτυακής ομάδας μπορεί να ενισχύσει τα άλλα στοιχεία ταυτότητας ή να τα αποδυναμώσει, καθώς στο «πλαίσιο της ομάδας υφίστανται νέες ταυτοτικές δυνατότητες: μπορούμε να αντιληφθούμε τον εαυτό μας ως μέλος μιας κοινωνικής ομάδας και ως μία ατομική μονάδα που έχει τα χαρακτηριστικά αυτής της ομάδας»17. Πόσο μάλλον σε ένα μετανεωτεριστικό πλαίσιο, όπου η δυναμική των ομάδων ενισχύεται από την ελευθερία του πλουραλισμού και τη δυνατότητα συμμετοχής στο πολιτιστικό παράγωγο, εκχωρώντας στη φωνή τους αυθεντικότητα και νομιμοποίηση. Το επίπεδο της διαδικτυακής χρήσης στην Ελλάδα, ωστόσο, είναι χαμηλό συγκριτικά με αυτό της χρήσης της ΕΕ27 εξαιτίας κυρίως υλικοτεχνικών αδυναμιών, κόστους και ανύπαρκτου θεσμικού πλαισίου, αλλά και αδιαφορίας και έλλειψης δεξιοτήτων. Ωστόσο, η πληθυσμιακή ομάδα των νέων της χώρας ηλικίας 16‐24 ετών, σχεδόν συμπορεύεται ως προς τη χρήση του Διαδικτύου με τους νέους αντίστοιχης ηλικίας της ΕΕ27 και οι άνδρες χρήστες της χώρας καταφέρνουν να μειώνουν βαθμιαία τη διαφορά. Οι γυναίκες στην Ελλάδα, όμως, υπολείπονται σταθερά του ευρωπαϊκού μέσου όρου, με διαφορά που ξεπερνά τις 18 ποσοστιαίες μονάδες, και σε εθνικό επίπεδο, υπολείπονται αισθητά των ανδρών χρηστών. Οι διαδικτυακές συνήθειες των ενηλίκων περιστρέφονται κυρίως γύρω από την επικοινωνία, την πληροφόρηση και την ψυχαγωγία, και σταδιακά γύρω από την εμπορική κατανάλωση. Ποιοτικότερη χρήση, όπως για συναλλαγές με το δημόσιο ή χρήση e-banking, εμποδίζεται από την αργή προσαρμογή των δημόσιων υπηρεσιών στα νέα τεχνολογικά δεδομένα, αλλά κι από προκαταλήψεις ή άγνοια για τις πραγματικές δυνατότητες του μέσου. Ευρήματα τείνουν να αντικρούουν ή να διαψεύδουν μερικώς τα στερεότυπα που αφορούν στη χρήση του Διαδικτύου από τα παιδιά και τους εφήβους, επισημαίνοντας μία μάλλον υπερβολή ή έναν υπερμεγεθυμένο φόβο απέναντι σε αυτή. Το παιδί έρχεται αντιμέτωπο με άσεμνο υλικό ήδη από την παρακολούθηση τηλεόρασης, το bullying αποτελεί συνέχιση ήδη υπάρχουσας γνωριμίας και η δια ζώσης συνάντηση με αγνώστους είναι σπάνια. Η χρήση του Διαδικτύου δεν είναι αμιγώς εποικοδομητική ή ψυχαγωγική. Αναμφισβήτητα ενέχει κινδύνους, όπως είναι η έκθεση σε πορνογραφικό υλικό, το cyberbulling, η αποπλάνηση και ο εθισμός. Γι' αυτό οι γονείς πρέπει να μπορούν εποπτεύουν διακριτικά και να προσδιορίζουν σαφώς τις ώρες της χρήσης του μέσου, αποφεύγοντας κακοτοπιές. Το ψηφιακό χάσμα ανάμεσα στην Ελλάδα και τα υπόλοιπα μέλη της ΕΕ, δημιουργεί ανισότητες τόσο ανάμεσα στα άτομα, όσο και ανάμεσα στα κράτη, καθώς το Διαδίκτυο προάγει την οικονομία και την κοινωνικότητα. Ο δείκτης ψηφιακής οικονομίας και κοινωνίας (DESI), είναι ενδεικτικά χαμηλός σε σύγκριση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, παρότι παρουσιάζει κάποιες βελτιώσεις τα τελευταία δύο χρόνια. Το ενδιαφέρον των χρηστών επικεντρώνεται (ίσως και αναγκαστικά λόγω της ανεργίας) στην επικοινωνία και τη δωρεάν -κατά κύριο λόγο- ψυχαγωγία18. Θα μπορούσε, όμως, αυτή η επικοινωνία και η συμμετοχή να υποκινήσει μια δυναμική για τη βελτίωση έστω κάποιων κοινωνικών παραμέτρων της χώρας; Στην Ελλάδα, το Διαδίκτυο ως κοινότητα δημιούργησε συνομαδώσεις κοινοτικού τύπου που κατάφεραν να προκαλέσουν μεταρρυθμιστικά κινήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η συλλογική δράση φιλοζωικών διαδικτυακών ομάδων-κοινοτήτων που κινητοποιήθηκαν υπέρ της αυστηροποίησης του σχετικού νόμου, ο οποίος τελικά αναθεωρήθηκε19. Κι αν η συλλογική δράση μπορεί να προκαλέσει μικρά μεταρρυθμιστικά κινήματα, είναι αμφίβολο όμως κατά πόσο θα μπορούσε να συμβάλει στην ανασυγκρότηση της ελληνικής συλλογικής ταυτότητας. Προϋπόθεση για να διευρύνουν την επιρροή τους οι επιμέρους συλλογικές ταυτότητες που ανασυγκροτούνται στο διαδίκτυο είναι η δράση τους να επηρεάσει τους θεσμούς. Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στους θεσμούς, όπως είναι κοινωνιολογικά καταγραμμένο, επιδρά στην κοινωνική δομή, επιφέροντας κοινωνική αλλαγή, αλλαγή δηλαδή στα πολιτισμικά σύμβολα, στους κανόνες συμπεριφοράς και στα συστήματα αξιών. Οι Έλληνες χρήστες στο διαδίκτυο, άλλοτε με χιούμορ κι άλλοτε με ειρωνεία, αναπτύσσουν ενδιαφέρον για την επικαιρότητα, για εκείνο που διαδραματίζεται γύρω μας, γι' αυτό που είμαστε και γι' αυτά που συμβαίνουν στον κόσμο μας -το οποίο κατά τον Φουκώ είναι προϋπόθεση για να γίνουν οι άνθρωποι κύριοι του μέλλοντος20, η ελληνική κοινωνία, όμως, διανύει μια παρατεταμένη οικονομική, κοινωνική και ηθική κρίση, παρουσιάζοντας χαμηλούς δείκτες σε όλα τα επίπεδα. Η δράση του χρήστη μπορεί να ξεφύγει από την έκθεση προσωπικών στοιχείων και αυτοπροβολής και να δώσει στη χρήση του Διαδικτύου εποικοδομητική διάσταση, ακόμη και διαστάσεις βίου. Οι υπάρχοντες θεσμοί και ο τρόπος λειτουργίας τους, όμως, αδυνατούν να προσαρμοστούν στα σύγχρονα τεχνολογικά δεδομένα πόσο μάλλον να απαντήσουν στα αιτήματα των επιμέρους διαδικτυακών κοινοτήτων και να καταφέρουν να ανασυγκροτήσουν ουσιαστικά την ευρύτερη συλλογική συνείδηση. Στον κυβερνοχώρο ωστόσο μπορεί κάλλιστα να ισχύσει η αρχή της παρακάτω επιχειρηματικής συμβουλής, η οποία αναφέρει: «Ανοίγοντας τους διαύλους επικοινωνίας, έχουμε την δυνατότητα να ωθήσουμε τους εαυτούς μας, σε μία άλλη διάσταση, που σίγουρα δεν έχουμε συνηθίσει. Τη διάσταση της συνεργασίας για ένα κοινό αποτέλεσμα. Έτσι λοιπόν έχουμε την ευκαιρία να ενώσουμε τα δυνάμεις μας και μέσα από την «συλλογική νοημοσύνη» να επιλύσουμε δύσκολα «καθημερινά» προβλήματα21.