Μεσσιανισμός και ιστορικός υλισμός στη σκέψη του Βάλτερ Μπένγιαμιν και το ζήτημα της συλλογικής μνήμης

Βάλτερ Μπένγιαμιν: φιλόσοφος της ελπίδας ή της απελπισίας; Η παρούσα διπλωματική εργασία υποστηρίζει μάλλον το πρώτο, δηλαδή την ελπίδα. Στην εισαγωγή υποστηρίζεται ότι ένας θεωρητικός συμβιβασμός μεταξύ μεσσιανισμού και ιστορικού υλισμού μέσω της “ εκλεκτικής συγγένειας ως μεθόδου” αποτελεί πιθανότατα θέση που χρίζει κριτικής. Το βασικό επιχείρημα είναι ότι μια αναλογική θεώρηση συσκοτίζει τη διακριτή λειτουργία τους στην, κατά τα άλλα, συχνά περίπλοκη και ασαφή θεώρηση του Μπένγιαμιν. Το κεφάλαιο Α' εστιάζει στο ιστορικό πλαίσιο του πολιτικού μεσσιανισμού την εποχή των νεανικών χρόνων του Μπένγιαμιν. Τονίζεται ότι το μεσσιανικό στοιχείο χαρακτήριζε μια σειρά πολιτικών τελεολογίων, συμπεριλαμβανομένης της νεωτερικής σημασίας της έννοιας “πρόοδος”. Υποστηρίζεται ότι η οικειοποίηση του μεσσιανικού στοιχείου από τον Μπένγιαμιν, παραδόξως, αποβλέπει στην αποσύνδεσή του από τη μελλοντολογία , προσκαλώντας μας, έτσι, σε αναστοχασμό της κατηγοριοποίησης του λόγου του ως “Πολιτική Θεολογία”, μιας και φαίνεται να εναντιώνεται σαφώς σε κάθε μεταφυσική του κράτους. Επίσης, αναδεικνύονται εκείνες οι ακαδημαϊκές φωνές που προσεγγίζουν την κατηγορία “διάσωση” στην κοσμική της διάσταση και διερευνώνται οι φιλοσοφικές της καταβολές (πχ Λάιμπνιτς και Πλάτων).Το κεφάλαιο Β' συζητά την εκλεκτική πρόσληψης του ιστορικού υλισμού από τον Μπένγιαμιν και της σύνθεσής του με τις θεωρητικές του αναζητήσεις στην αισθητική και την εμπειρία. Ασκείται κριτική στην τάση ερμηνείας του έργου του μέσω της Φροϊδικής οδού, η οποία υπερψυχολογικοποιεί τον τρόπο που ο Μπένγιαμιν προσεγγίζει την εμπειρία. Αντιθέτως, προτείνεται η παρατήρηση της κοινωνικής και συλλογικής διάστασης που της αποδίδει. Η κριτική βάλλεται εναντίον των τελεσίδικων εκείνων ερμηνειών που επιχειρούν να παρουσιάσουν την “ατροφία της εμπειρίας” ως σημάδια απελπισίας ή ως την απόλυτη αδρανοποίηση του πολιτικού υποκειμένου. Κατόπιν, αναλύεται η βασική διαφορά μεταξύ Μπένγιαμιν και Μαρξ σχετικά με το ρόλο της ιστορικής ανάμνησης των κοινωνικών αγώνων του παρελθόντων στην διαμόρφωση ενός ανατρεπτικού παρόντος. Εδώ τονίζεται ότι η ιστορική συνθήκη εντός της οποίας διαμορφώνεται το ύστερο έργο του Μπένγιαμιν είναι καίριας σημασίας. Η επικράτηση του ναζιστικού καθεστώτος εξηγεί το είδος κριτικής του Μπένγιαμιν εναντίον του πολιτικού εφησυχασμού. Ο Μπένγιαμιν σαφώς μας προειδοποιεί για τη μετατροπή του ιστορικού υλισμού και της παράδοσης του Μαρξισμού σε μια ακόμη τελεολογία της προόδου. Το τελευταίο κεφάλαιο αναζητά την επικοινωνία μεταξύ του έργου του Μπένγιαμιν για την ιστορία και τη μνήμη με τον κλάδο σπουδών της συλλογικής μνήμης. Πολλοί μελετητές έχουν ενσωματώσει κατηγορίες-κλειδιά από το έργο του Μπένγιαμιν στη θεωρητική τους φαρέτρα. Αυτή η σχετικά πρόσφατη τάση μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι το έργο του Μπένγιαμιν έχει πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τη θεωρία κοινωνικών κινημάτων από ότι νομίζαμε παλαιότερα. Η Μπενγιαμινική “διάσωση της ιστορίας” σαφώς βρίσκει μια παραγωγική θεωρητική εργαλειοποίηση στις συζητήσεις περί λογιακής οριοθέτησης. Η αλληλεπίδραση μεταξύ συλλογικής μνήμης και συλλογικής πολιτικής δράσης βρίσκει στον Μπένγιαμιν μια πολύτιμη πηγή διανοημάτων και, κυρίως, μας υπενθυμίζει ότι η συλλογική μνήμη αποτελεί πεδίο μάχης για την πολιτική ζωή και καθοριστικό παράγοντα στην γέννηση του πολιτικού υποκειμένου.