Θεσμοί και υποκείμενο: μορφές θρησκευτικής συνείδησης στην εκπαίδευση

Η συγκεκριμένη διατριβή, εστιάζει στη διερεύνηση των νοημάτων στη βάση των οποίων σχηματοποιούνται οι μορφές θρησκευτικής συνείδησης των κοινωνικών υποκειμένων που «επαγγελματικά» ασχολούνται και «λειτουργούν» την εγχάραξη και την αναπαραγωγή της κυρίαρχης θρησκευτικής ιδεολογίας στον ελλαδικό χώρο: των θεολόγων εκπαιδευτικών. Στο πρώτο μέρος της διατριβής παρατίθενται κριτικά, στην ιστορικότητά τους, επιστημονικές προσεγγίσεις που αφορούν στο «υποκείμενο» και την «υποκειμενικότητα», ως αναλυτικές κατηγορίες. Προσεγγίζονται επίσης η διαδικασία της κοινωνικοποίησης, ως διαδικασία δια βίου, η οποία αποκρυπτογραφεί τους τρόπους που ο άνθρωπος μετασχηματίζεται από βιολογικός οργανισμός σε κοινωνικό υποκείμενο,. Οι κοινωνικοί θεσμοί και η ιδεολογία – η οποία τους διατρέχει και θεμελιώνει τα νοήματα που οι ίδιοι κυρώνουν και αναπαράγουν – προσεγγίζονται ως διαμεσολαβητές της σύνθεσης του Εαυτού. Στη συνέχεια, μετά την παράθεση σχετικών επιστημονικών θεωρήσεων, σχετικά με την ανάδυση της συνείδησης του Εαυτού και τη συγκρότηση της ταυτότητάς του, η εργασία εστιάζει στις δυο βασικές μορφές συνείδησης του ανθρώπου, την «πρακτική-ταυτιστική» και τη «διαλεκτική» συνείδηση. Δεδομένου ότι η ταυτότητα του ανθρώπου ορίζεται από τον τρόπο που τα πράγματα έχουν νόημα για τον ίδιο, παρατίθενται ιστορικά τα κυρίαρχα δυτικά νοηματοδοτικά πλαίσια επικεντρώνοντας στη θρησκευτική αντίληψη. Στο βαθμό που η θρησκευτική έκφανση της συνείδησης αποτυπώνει τα θρησκευτικά νοήματα και τις ιδέες που συνιστούν την πρώτη ύλη του περιεχομένου της και δεδομένου ότι αντικείμενο της εργασίας είναι οι μορφές θρησκευτικής συνείδησης των θεολόγων που εργάζονται ως δημόσιοι εκπαιδευτικοί λειτουργοί και επαγγελματικά διαμεσολαβούν δια της μαθησιακής διαδικασίας, την εγχάραξη και την αναπαραγωγή των νοημάτων και των ιδεών της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας, προσεγγίζονται ειδικότερα τα νοήματα και οι ιδέες αυτές, έτσι όπως προτείνονται και κυρώνονται από την ορθόδοξη χριστιανική θεολογία. Ακολούθως, η εργασία εστιάζει στη σχέση της θρησκείας με την εξουσία, το Κράτος και τους κοινωνικούς θεσμούς και ειδικότερα τον τρόπο που το ελληνικό κρατικό εκπαιδευτικό σύστημα διαμεσολαβεί και υπηρετεί την εγχάραξη και την αναπαραγωγή της ιδεολογίας της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία συνιστά το κυρίαρχο θρήσκευμα στον ελλαδικό χώρο. Από την άλλη πλευρά, δεδομένου ότι ο κλάδος των εκπαιδευτικών λειτουργών που θεωρούνται ως εξειδικευμένοι «επαγγελματίες» του θρησκευτικού δογματικού λόγου, είναι οι Θεολόγοι, οι οποίοι έχουν σπουδάσει στη Θεολογική Σχολή, παρατίθεται ιστορικά και κριτικά, ο τρόπος που διαμορφώθηκε θεσμικά μέσα στο χρόνο το πρόγραμμα σπουδών και εξειδίκευσής τους στις θεολογικές σχολές, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Στο δεύτερο μέρος της διατριβής, μετά την παρουσίαση των ερευνητικών ερωτημάτων και των υποθέσεών μας και την εξήγηση της ερευνητικής μας μεθόδου σε όλα της τα στάδια, παρουσιάζονται η ανάλυση των ποιοτικών δεδομένων της έρευνας ανά κατηγορία και τα συμπερασμάτα. Η κυρίαρχη μορφή θρησκευτικής συνείδησης που αναδεικνύεται, ως τάση, δεν αντιστοιχεί με ομοιόμορφο και απαράλλαχτο τρόπο σε όλα τα υποκείμενα της έρευνας. Αυτό που αναμφίβολα διαπιστώθηκε είναι ότι οι μορφές θρησκευτικής συνείδησης που κυριαρχούν και αντιστοιχούν στην κυρίαρχη τάση, εμφανίζονται με όρους ταύτισης κυρίως, ενώ τοποθετούνται κοντά στον πόλο της αποδοχής της Ορθοδοξίας. Η επικρατέστερη μορφή θρησκευτικής συνείδησης, διαπιστώθηκε ότι δεν παραπέμπει τόσο στην επίγνωση της αποδοχής της πίστης όσο σε μια παγιωμένη και νομιμοποιημένη κοινωνικά στάση απέναντι στην ορθοδοξία ως κυρίαρχο θρήσκευμα και την Εκκλησία. Οι αμφισβητήσεις που τέθηκαν, εκτείνονται κυρίως σε σημεία της Ορθόδοξης χριστιανικής ιδεολογίας, ως προς το τελετουργικό και λατρευτικό μέρος της πίστης και όχι σε βασικούς της άξονες που σχετίζονται με τις δογματικές της διατυπώσεις. Δεν διαπιστώθηκε σε καμία περίπτωση αμφισβήτηση επί της ουσίας και καθολική απόρριψη της ορθόδοξης χριστιανικής ιδεολογίας και παράδοσης. Τέλος, κάθε ξεχωριστή και ιδιαίτερη μορφή θρησκευτικής συνείδησης που αναδύεται από την ανάλυση των δεδομένων της ερευνητικής αυτής εργασίας, δεν είναι παρά μια ξεχωριστή και ιδιαίτερη μορφή εξορθολογισμού και ιδιωτικοποίησης των νοημάτων και των ιδεών της ορθόδοξης χριστιανικής ιδεολογίας και παράδοσης και σε τελευταία ανάλυση του νοήματος της πίστης σε αυτά, με διακύβευμα την εξισορρόπηση και τη ρύθμιση κάθε γνωστικής και μη ασυμφωνίας με τα κυρίαρχα ιδεολογικά σχήματα του σύγχρονου τρόπου ζωής, τα οποία απάδουν σε πολλές περιπτώσεις από τα προτάγματα του ορθόδοξου χριστιανικού δόγματος και τους κανόνες της εκκλησιαστικής παράδοσης. Κυρίως, όμως, διαφαίνεται ότι το κεντρικό διακύβευμα είναι η εξισορρόπηση της σύγκρουσης ή και της αναμέτρησης ανάμεσα στο συναίσθημα και τη λογική, ανάμεσα στην πίστη και την έλλογη σκέψη, από την οποία προκύπτει κάθε μορφής ασυμφωνία ανάμεσα στις ιδέες που είναι εγχαραγμένες και μεταγράφονται, ως δεδομένα και αυτονόητα σχήματα σκέψης, αντίληψης και πράξης μέσα στη συνείδηση κάθε υποκειμένου της έρευνας και στα κυρίαρχα ιδεολογικά σχήματα που προσλαμβάνει, ως ερέθισμα προς επεξεργασία, από τη σχέση του με τους άλλους και τον κόσμο που το περιβάλλει. Κάθε μορφή θρησκευτικής συνείδησης, άλλωστε, δεν είναι παρά η αποτύπωση της δυναμικής της έκβασης της παραπάνω σύγκρουσης ή και αναμέτρησης, σε μια δεδομένη ιστορική και χρονική στιγμή και σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται για στεγανές, απαράλλαχτες και σταθερές στο χρόνο μορφές.