Αδικαιολόγητος πλουτισμός. Νομολογία του Αρείου Πάγου.

Ο θεσμός του αδικαιολόγητου πλουτισμού, όπως προβλέπεται από τις διατάξεις του άρθρου 904 ΑΚ, αποβλέπει στην αποκατάσταση της αναιτιώδους, ήτοι δίχως νόμιμης αιτίας, περιουσιακής μεταβολής. Ο αδικαιολόγητος πλουτισμός αποτελεί πηγή ενοχών οι οποίες παράγονται απ’ευθείας εκ του νόμου και εκπορεύονται εκ του γεγονότος ότι ο λήπτης του περιουσιακού στοιχείου, το οποίο και ισοδυναμεί με αύξηση του πλούτου του, ωφελήθηκε εις βάρος του δότη και ο πλουτισμός αυτός στερείται νόμιμης αιτίας. Στο πλαίσιο της παρούσης εργασίας, πέραν του χαρακτήρα και της λειτουργίας της αξίωσης του αδικαιολόγητου πλουτισμού, εξετάζεται εάν αξίωση είναι αυτοτελής έναντι των λοιπών αξιώσεων ή έχει απλώς επικουρικό χαρακτήρα. Η επικουρικότητα της αξίωσης του αδικαιολόγητου πλουτισμού αποτελεί ένα κρίσιμο ζήτημα.Υπό αυτό το πρίσμα, είναι σημαντικό να προσδιοριστεί η σχέση της αξίωσης του αδικαιολόγητου πλουτισμού με τυχόν άλλες αξιώσεις ταυτόχρονα. Αξιώσεις συμβατικές και αδικοπρακτικές, οι οποίες μπορεί να αποκλείουν την άσκηση της αξίωσης του αδικαιολόγητου πλουτισμού. Επιπλέον, διερευνώνται ζητήματα σχετικά με τις προϋποθέσεις της αξίωσης, τόσο σε θεωρητικό όσο και νομολογιακό επίπεδο, ιδιαιτέρως της απολύτως σημαντικής προϋπόθεσης της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ πλουτισμού του λήπτη και επιβάρυνσης του δότη. Επιπλέον, εξετάζονται οι περιπτώσεις αποκλεισμού της αξίωσης, μεταξύ άλλων, η περίπτωση αποκλεισμού της απαίτησης αχρεωστήτου για ό,τι καταβλήθηκε από ηθικό καθήκον και για λόγους ευπρέπειας, αλλά και οι περιπτώσεις παραγραφής της αξίωσης.Περαιτέρω, καθορίζονται το αντικείμενο και οι νόμιμες αιτίες πλουτισμού, πέραν της causa του άρθρου ΑΚ 904, όπως η βούληση του ζημιωθέντος, η ύπαρξη ανταλλάγματος και οι αιτίες που πηγάζουν εκ του νόμου (causa ex lege), η έλλειψη των οποίων γεννά την αξίωση του αδικαιολόγητου πλουτισμού. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στο περιεχόμενο της ωφέλειας ως αντικειμένου της αξίωσης του αδικαιολόγητου πλουτισμού, συμπεριλαμβανομένης της έννοιας του ληφθέντος «πράγματος», αλλά και του ανταλλάγματος, καθώς και της έννοιας των καρπών τους οποίους ο λήπτης άντλησε εκ του ληφθέντος πράγματος. Η ευθύνη του λήπτη εξετάζεται λεπτομερώς, όπως επίσης η έκταση της ευθύνης στις περιπτώσεις του καλόπιστου λήπτη, ο οποίος πλούτισε αγνοώντας ενδεχομένως την ύπαρξη νόμιμης αιτίας, αλλά και του κακόπιστου λήπτη όπως για παράδειγμα, η ευθύνη σε περίπτωση απαίτησης για παράνομη ή ανήθικη αιτία. Θα εξεταστεί επίσης η δυνατότητα να αναζητηθεί ο πλουτισμός από τρίτο, σε περίπτωση που ο αρχικός λήπτης προσπόρισε τον πλουτισμό σε αυτόν με χαριστική πράξη.Ο θεσμός του αδικαιολόγητου πλουτισμού δεν εφαρμόζεται μόνον στο ιδιωτικό δίκαιο, αλλά έχει ευρεία εφαρμογή και στο δημόσιο δίκαιο αφού είναι δυνατόν, όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις, η αξίωση να στρέφεται κατά του Δημοσίου ή τανάπαλιν. Εξετάζονται επίσης οι αξιώσεις αδικαιολόγητου πλουτισμού από την εκτέλεση διοικητικών συμβάσεων. Η προηγηθείσα συζήτηση αποτελεί το θεμέλιο αναφοράς για το ερευνητικό αντικείμενο της παρούσης εργασίας το οποίο εστιάζει στην ερμηνεία και κριτική αξιολόγηση την νομολογίας του Δικαστηρίου του Αρείου Πάγου. Προσεκτικά επιλεγμένες αποφάσεις, οι οποίες έχουν ως κύριο θέμα την αξίωση του αδικαιολόγητου πλουτισμού, θα εξεταστούν στο δεύτερο μέρος της εργασίας.