Μνημεία και Μουσεία της Τήνου στην υπηρεσία του Έθνους: (1866-2012)

Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας της Σχολής Πολιτικών Επιστημών του Παντείου Πανεπιστημίου Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών. Βασικό της αντικείμενο αποτελεί η μελέτη των μνημείων και των μουσείων της Τήνου και η ανάλυση των δεδομένων που προκύπτουν από αυτή, σε συνάρτηση με την τοπική και την εθνική ιστορία. Επίσης καταπιάνεται με το αν και σε ποιο βαθμό η Δημόσια Ιστορία στην Τήνο, μέσα από αντικείμενα που είτε βρίσκονται σε θεατό (δημόσιο) χώρο είτε κοσμούν προθήκες μουσείων, συγκροτεί ή έστω υποβοηθά στη συγκρότηση τοπικής και εθνικής ταυτότητας, τόσο στους περίπου 10.000 χιλιάδες μονίμους κατοίκους όσο και στα εκατομμύρια των επισκεπτών του νησιού. Μελετώνται τα μνημεία και τα μουσεία της Τήνου ιδωμένα υπό το θεματικό πρίσμα της εθνικής ιστορίας των ετών 1866-2012. Επίσης συνεξετάζονται ως ενέργειες ανθρώπων ή φορέων που συνειδητά ή όχι επεδίωξαν να διαχειριστούν τη λεγόμενη συλλογική ιστορική μνήμη. Η έρευνα καταγράφει βεβαίως τις τεχνοτροπικές επιλογές, τους δημιουργούς, τα αισθητικά και καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά κ.λπ. των μνημείων ενώ επίσης θα σταθεί –έστω και ενδεικτικά– σε εκθέματα των μουσείων, στον τρόπο έκθεσής τους καθώς και στις υποδομές που αυτά διαθέτουν. Η έμφαση ωστόσο δίδεται στην ιστορικότητα. Η εργασία θέτει τα εξής ζητούμενα: 1) Θεωρητική τεκμηρίωση της συγκρότησης των συμβολικών τόπων μνήμης της εθνικής ή της τοπικής ταυτότητας. 2) Σε βάθος ανάλυση μέρους των μνημείων και των εκθεμάτων μουσείων της Τήνου σε αντιπαραβολή με σπουδαία γεγονότα της εθνικής ιστορίας όπως είναι η Ελληνική Επανάσταση, οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, οι εναλλαγές κυβερνήσεων, οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές κ.ά. 3) Καταγραφή των πολιτικών της μνήμης που διαμόρφωσαν το ελληνικό έθνος-κράτος και οι τοπικοί φορείς ή ιδιώτες και το πώς αυτές εκφράστηκαν μέσα από την ανέγερση μνημείων και την ίδρυση μουσείων. Η εργασία βασίστηκε σε επιτόπια μελέτη των μνημείων και των μουσειακών χώρων, σε πρωτογενή αρχειακή έρευνα, σε συνεντεύξεις με πρόσωπα κύρους ή πρωταγωνιστές της δημιουργίας των αντικειμένων (μνημείων και μουσείων) που εξετάζονται και στη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία. Τα μνημεία και τα μουσεία αντιμετωπίζονται ως πρωτογενείς ιστορικές πηγές της εποχής δημιουργίας τους, αλλά και ως δευτερογενείς εγγραφές των ιστορικών γεγονότων που αφηγούνται. Ζητούμενο της μελέτης αποτελούν οι ιστορικές συνθήκες δημιουργίας των συγκεκριμένων μνημείων και μουσείων (συνθήκες ανάθεσης και εκτέλεσης): ποιος είχε την πρωτοβουλία, με ποιου δαπάνη ανεγείρονται τα μνημεία και ιδρύονται τα μουσεία, ποια είναι η υποδοχή και η πρόσληψη των συμβολισμών τους από την τοπική κοινωνία καθώς και η περαιτέρω ζωή τους. Τέλος, αναζητούνται οι μηχανισμοί διαχείρισης της μνήμης μέσω της τέχνης σε δημόσιο χώρο από τους φορείς που είχαν αυτή τη δυνατότητα (κράτος, ιδιώτες). Συμπεραίνουμε σε κάθε περίπτωση ότι τα μνημεία και τα μουσεία του νησιού της Τήνου έθεσαν και θέτουν πολύτιμες ψηφίδες στο μωσαϊκό της νεότερης ιστορίας του ιδιαίτερου αυτού τόπου. Και αυτό διότι η μελέτη των έργων και των χώρων αυτών μας βοηθά να αναγνώσουμε με μία διαφορετική ματιά το πρόσφατο παρελθόν της Τήνου, δίνοντάς μας μία οπτική για το πώς αντιλαμβάνονταν τα ιστορικά πράγματα φορείς και ιδιώτες του νησιού που είχαν την οικονομική –και όχι μόνο– δύναμη να εκφράσουν αυτές τις αντιλήψεις σε δημόσια θέα μέσα από πολύμορφα έργα τέχνης και κειμήλια. Οι εντόπιοι παράγοντες πρωταγωνιστούν σε αυτές τις διαδικασίες. Το ελληνικό κράτος σπάνια μέσω της εκάστοτε κυβέρνησης, συχνότερα μέσω της τοπικής αυτοδιοίκησης ή το ελεγχόμενο από αυτό Π.Ι.Ι.Ε.Τ, άλλοτε διακριτικά άλλοτε δυναμικά παρίσταται σε αυτές· κάποιες φορές τις κατευθύνει, κάποιες φορές τις ενισχύει, άλλες πάλι απλώς τις επιβραβεύει. Σε καμία πάντως περίπτωση δεν φαίνεται να θέτει εμπόδια στη δημιουργία μνημείων και μουσείων που αναπαράγουν ή αναπαριστούν μέσες άκρες την αφήγηση που και αυτό το ίδιο το ελληνικό κράτος υιοθετεί για τον εαυτό του. Περισσότερο ισχυρή φαντάζει τελικά η ταυτότητα της καλλιτεχνικής παράδοσης και του μαρμάρου του νησιού. Τελικά και η Τήνος δεν αποτελεί εξαίρεση στο γενικό κανόνα που θέλει τον κάθε τόπο να πράττει τα δέοντα προκειμένου να διαμορφώσει ή και να κατασκευάσει αν χρειαστεί μία τοπική ταυτότητα σαφώς διακριτή από τις λοιπές. Πλην όμως, εξίσου σαφώς, εντάσσεται αυτή η ταυτότητα στην εθνική αντίστοιχη. Δηλαδή οι Τηνιακοί διεκδικούν την ιδιαιτερότητα τους, τονίζουν ότι προσέφεραν στην πατρίδα ικανό αριθμό νεκρών και μαχητών, ευεργετών, ευπατρίδων, καλλιτεχνών, πολιτικών, αισίως αιμοδοτών καθώς επίσης και έναν λαϊκό πολιτισμό που ακουμπά στην αγροτική ζωή, στην σχέση με το μάρμαρο και ακόμη σε ειδικά ταλέντα (μοντέρνα τέχνη, σκίτσο κ.λπ.) φορείς του οποίου υπήρξαν οι Τήνιοι τα τελευταία 200 χρόνια. Ασφαλώς όμως παρουσιάζονται όλα τα παραπάνω ως αναπόσπαστα κομμάτια της εθνικής ελληνικής ιστορίας, τα ιστορικά υποκείμενα ως πιστοί στην ιδέα του έθνους πολίτες. Οι Τήνος διεκδικεί μία ξεχωριστή θέση στην ελληνική εθνική ιστορία, πάντοτε όμως εντός της τελευταίας· το σύνολο των μνημείων και των μουσείων του νησιού –τουλάχιστον στη συνείδησή τους– συνηγορούν προς αυτήν την κατεύθυνση, δικαιώνοντας έτσι, έως ένα βαθμό, τη γνωστή ρήση του μεγάλου ιστορικού και στοχαστή: «Όποιος ελέγχει το παρελθόν, μπορεί να ορίζει το παρόν» (Marc Ferro)