Τα διεθνή call centers στη σύγχρονη Βουλγαρία: εκδοχές της ψηφιακής εργασίας, της ευελιξίας και της κινητικότητας στο μετασοσιαλιστικό τοπίο

Η παρούσα εργασία επιχειρεί να συζητήσει εθνογραφικά την περίπτωση των call centers στη Βουλγαρία και της εργασίας στην διεθνή εξυπηρέτηση πελατών, μέσα από το πρίσμα της πολιτικής οικονομίας, της ψηφιακής εργασίας και του μετα- σοσιαλισμού. Η βιομηχανία των call centers στη Βουλγαρία αναπτύχθηκε έντονα μετά την είσοδο της χώρας στην ΕΕ και το συνεπακόλουθο επενδυτικό κλίμα, και συνίσταται κυρίως από υπεργολαβικές επιχειρήσεις που παρέχουν υπηρεσίες εξυπηρέτησης πελατών, προς λογαριασμό διεθνών εταιρειών. Σε αυτές τις εταιρείες, απασχολούνται τόσο και Βούλγαροι, όσο και διεθνείς εργαζόμενοι, συγκροτώντας έτσι ένα διεθνικό περιβάλλον μεταβαλλόμενων ροών εργασίας. Αρχικά, αναλύονται κοινωνικοί, πολιτιστικοί και οικονομικοί παράγοντες που συνέβαλαν στην εδραίωση της βιομηχανίας των call centers στη Βουλγαρία και στην ανάδειξη της χώρας σε προορισμό υπεργολαβικής εργασίας ψηφιακών υπηρεσιών. Έμφαση δίνεται στη δημόσια ρητορική που πλαισιώνει αυτήν την βιομηχανία, στην επιχειρηματική οργάνωση των call centers και στις διαστάσεις της εταιρικής ιδεολογίας που αυτές οι επιχειρήσεις πρεσβεύουν, τόσο δημόσια όσο στο εσωτερικό τους. Σε δεύτερο επίπεδο, αναλύεται η κατασκευή της υποκειμενικότητας των εργαζομένων στην ψηφιακή εξυπηρέτηση πελατών στα βουλγαρικά call centers. Επικεντρώνομαι στην εμπειρία των εργαζομένων στην παραγωγική διαδικασία, προκειμένου να φωτίσω τις διαστάσεις της εργασιακής πειθαρχίας, της συναίνεσης και των αντιστάσεων. Διερευνώνται ζητήματα, όπως ο ρυθμός της εργασίας που καθορίζεται από τα ψηφιακά υπολογιστικά συστήματα, η πειθάρχηση του εργαζόμενου σώματος μέσω μεθόδων επιτήρησης, οι πτυχές της συναισθηματικής εργασίας. Μέσα από τις αφηγήσεις των πληροφορητών μου, εξετάζω και τις αντίστοιχες νοηματοδοτήσεις που αποδίδουν οι ίδιοι στην εργασία τους. Κατόπιν, προσπαθώ να αναλύσω τις δυνατότητες των αντιστάσεων από την πλευρά των εργαζόμενων, μέσα από το πρίσμα της χρονικότητας της εργασίας, της προσωρινότητας ή της παραμονής στo call center. Τα διάφορα χρονικά καθεστώτα παραμονής στην εργασία του υπαλλήλου εξυπηρέτησης πελατών στο call center, αναδεικνύουν και ορισμένες διαστάσεις ευέλικτων κινητικοτήτων, τόσο Βούλγαρων όσο και διεθνών εργαζόμενων. Μέσα από τις νοηματοδοτήσεις των πληροφορητών μου για την ζωή στη Βουλγαρία, αναλύω μοτίβα τέτοιων κινητικοτήτων, όπως είναι η απασχόληση των νέων Βούλγαρων πρώην μεταναστών του εξωτερικού, και η απασχόληση νέων εργαζόμενων προερχόμενων από τον Ευρωπαικό Νότο. Το ερώτημα που θέτω καταληκτικά είναι εάν η ευελιξία που χαρακτηρίζει τους εργαζόμενους στα βουλγαρικά call centers, όσον αφορά την (μεταναστευτική και γεωγραφική) κινητικότητα τους, συνδέεται με μια ανοδική κοινωνική κινητικότητα, εντός ενός μετα-σοσιαλιστικού πλαισίου: μπορούν οι εργαζόμενοι στα call centers της Βουλγαρίας να θεωρηθούν ως ένα στρώμα μεσαίων μισθωτών με ανοδική κοινωνική κινητικότητα, το οποίο όμως έχει προηγουμένως συγκροτηθεί από την επισφάλεια και την υποτίμηση της εργασίας στην παγκόσμια οικονομία; Τέτοια ζητήματα χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης, σε μελλοντική έρευνα.