Το ελληνικό σύστημα φροντίδας ηλικιωμένων αντιμέτωπο με τη δημογραφική γήρανση Οι προκλήσεις της συμπεριληπτικότητας και της ισότητας των φύλων

Η πολιτική φροντίδας των ηλικιωμένων που έχουν ανάγκη υποστήριξης για τις καθημερινές λειτουργίες τους ήταν και παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο υπανάπτυκτα πεδία κοινωνικής πολιτικής στη χώρα μας, στο οποίο ο ρόλος της οικογένειας παραμένει κομβικός, οι κοινωνικές υπηρεσίες φροντίδας που παρέχει το κράτος καλύπτουν ένα μικρό ποσοστό όσων έχουν ανάγκη, ενώ οι ιδιωτικές υπηρεσίες είναι οικονομικά προσιτές μόνο σε ευκατάστατα νοικοκυριά. Το οικογενειοκεντρικό ελληνικό σύστημα φροντίδας ηλικιωμένων, που στηρίζεται κυρίως στην άτυπη-οικογενειακή φροντίδα, δεν είναι πλέον βιώσιμο και θεωρείται αναγκαία η ριζική του μεταρρύθμιση. Τις επόμενες δεκαετίες, οι ανάγκες φροντίδας του ηλικιωμένου πληθυσμού θα αυξάνονται λόγω της δημογραφικής γήρανσης, ενώ θα περιορίζεται η δυνατότητα της οικογένειας να τις καλύψει, λόγω της τάσης ταχείας ανόδου του ποσοστού απασχόλησης των γυναικών 50 ετών και άνω. Ενδεχόμενη αδυναμία του κράτους να παρέμβει δραστικά, ώστε να προλάβει τη διόγκωση των σημερινών ελλειμμάτων φροντίδας, απειλεί να οδηγήσει σε μια «κρίση φροντίδας» απροσδιόριστων διαστάσεων και να επιβαρύνει υπέρμετρα τις οικογένειες των ηλικιωμένων που παρέχουν άτυπη φροντίδα, και δυσανάλογα τα γυναίκεια μέλη τους, που επωμίζονται μεγαλύτερο βάρος λόγω των κοινωνικών στερεοτύπων για το ποιο φύλο πρέπει (κυρίως) να φροντίζει. Ο παρών συλλογικός τόμος συγκεντρώνει τα αποτελέσματα του ερευνητικού προγράμματος GELDERIN που χρηματοδοτήθηκε από το ΕΛΙΔΕΚ, με αντικείμενο τη διερεύνηση του μεγέθους και του είδους των προκλήσεων που αντιμετωπίζει το ελληνικό σύστημα φροντίδας ηλικιωμένων λόγω της δημογραφικής γήρανσης, καθώς και τη διατύπωση προτάσεων πολιτικής. Εκτός από τη στατιστική ανάλυση των μικροδεδομένων της έρευνας SHARE, το πρόγραμμα περιλάμβανε μεγάλη έρευνα πεδίου με ερωτηματολόγια σε ηλικιωμένα άτομα και άτυπες φροντίστριες/ ές και δύο ποιοτικές έρευνες με συνεντεύξεις και ομάδες εστιασμένης συζήτησης με εκπροσώπους και στελέχη τοπικών υπηρεσιών φροντίδας, οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, εργοδοτικών και επαγγελματικών ενώσεων, συνδικάτων και κρατικών υπηρεσιών, και εργαζόμενες στην κατ’ οίκον φροντίδα. Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου περιλαμβάνει προτάσεις για μια μεταρρύθμιση του συστήματος φροντίδας ηλικιωμένων, στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης πολιτικής μακροχρόνιας φροντίδας, και αναλύει τα κύρια διλήμματα πολιτικής ως προς τις βασικές κατευθύνσεις της μεταρρύθμισης, η οποία έχει να αντιμετωπίσει δύο κυρίως προκλήσεις: τη συμπεριληπτικότητα (καθολική κάλυψη αναγκών) και την έμφυλη ισότητα (ίση κατανομή της φροντίδας μεταξύ ανδρών και γυναικών).