Το παιδί με την κινηματογραφική κάμερα και η αναπαράσταση του πρόσφυγα

Η έρευνα αφορά στη μελέτη της αναπαράστασης του πρόσφυγα σε μαθητικά οπτικοακουστικά κείμενα της βαθμίδας του δημοτικού σχολείου. Το δείγμα ανάλυσης είναι δέκα βραβευμένες οπτικοακουστικές δημιουργίες του ετήσιου μαθητικού διαγωνισμού "Ένας Πλανήτης…μια Ευκαιρία", που μετονομάστηκε σε "Cinema διάβασες;" (2011/12 -2018). Η οπτικοακουστική παιδεία δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές να μιλήσουν για τις δικές τους εμπειρίες και να αρθρώσουν το δικό τους λόγο. Στόχος να μελετήσουμε την οπτική ρητορική των μαθητών πάνω στην αναπαράσταση του προσφυγικού υποκειμένου. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται, αν υιοθετούνται οπτικές τυπολογίες από τα Μ.Μ.Ε. και τον κινηματογράφο, όπως, επίσης, στοιχεία θεωρίας (ρατσισμός, homo sacer, θεωρίες για τον «ξένο» και οριενταλισμός) στην αποτύπωση του πρόσφυγα. Αν υπάρχει ρητή / άρρητη πόλωση μεταξύ του «εμείς» του τόπου υποδοχής και της προσφυγικής ετερότητας και αν, εν τέλει, διαφοροποιείται και με ποιο τρόπο η προσφυγική αναπαράσταση στην περίοδο 2011/2012-2018. Με κομβικό έτος το 2015, έτος μαζικών προσφυγικών αφίξεων στην Ελλάδα χωρίσαμε το δείγμα σε δύο περιόδους 2011/2012-2015 και 2015-2018. Η έρευνα είναι ποιοτική και στηρίζεται στην ανάλυση των οπτικοακουστικών κειμένων, υιοθετώντας την κοινωνική σημειωτική, τις απόψεις του Barthes και στοιχεία κινηματογραφικού ύφους. Τα πορίσματα της έρευνας κατέστησαν σαφές ότι η προσφυγική αναπαράσταση είναι αμφίσημη και αλλάζει στην πορεία του χρόνου, εξαιτίας της επικαιρότητας και του εκάστοτε ηγεμονικού αφηγήματος. Οι μαθητές δημιουργοί αντλούν από τις οπτικές τυπολογίες των Μ.Μ.Ε. και του κινηματογράφου, για να αποτυπώσουν τον πρόσφυγα άλλοτε ως «εισβολέα» και άλλοτε ως «θύμα/ homo sacer». Ο πρόσφυγας είναι ο «ξένος», που έρχεται να ταράξει τη σχολική ηρεμία και να πολώσει συγκρούσεις. Ωστόσο, επισημάνθηκαν γνωρίσματα όπως για παράδειγμα η ανάγκη οπτικής προσέγγισης με τον πρόσφυγα, η οπτική στηλίτευση των συγκρούσεων και η προβολή της αναπαράστασης του πρόσφυγα, ως μίας δυναμικής παρουσίας, που κερδίζει την αποδοχή, τα οποία διαμορφώνουν μια ιδιαίτερη μαθητική «μεταναστευτική» οπτική ρητορική.