Κοινωνική οικονομία και απασχόληση: η περίπτωση της Ελλάδας στη περίοδο της κρίσης

Στην ακολουθούσα διατριβή, εξετάζουμε τον σχεδιασμό και την εφαρμογή πολιτικών απασχόλησης μέσω του τομέα της Κοινωνικής Οικονομίας (ΚΟ). Εστιάζουμε στην δεκαετία του 2010 και τις αρχές της δεκαετίας του 2020, περίοδο της μακράς οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα που είχε αρνητικές επιπτώσεις στην απασχόληση. Μελετάμε ειδικότερα την συνεισφορά στην απασχόληση των φορέων της ΚΟ (Κοιν.Σ.Επ., Κοι.Σ.Π.Ε., ΣυνΕργ.), λόγω της στόχευσης τους στην εργασιακή ένταξη ομάδων πολιτών που πλήττονται περισσότερο από την ανεργία (μακροχρόνια άνεργοι, εργαζόμενοι προχωρημένης ηλικίας, γυναίκες και άλλες κοινωνικές ομάδες). Αρχικά, διατρέχουμε τις βασικές θεωρητικές αναφορές για την εργασία για την κατανόηση της ανεργίας ως φαινομένου, την απασχόληση και τις πολιτικές διαχείρισης της και στην συνέχεια παρακολουθούμε την εξέλιξη των αντιλήψεων για την ΚΟ. Το αντιπροσωπευτικό δείγμα δρώντων και οι μελέτες περίπτωσης που επιλέγονται στην συνέχεια, στηρίζουν και εμβαθύνουν την εμπειρική μας έρευνα, διευκολύνουν και συμπληρώνουν την επισκόπηση του τομέα, σε περιβάλλον πραγματικών εγχειρημάτων. Η κατανόηση του θεωρητικού και ιστορικού πλαισίου για την εργασία και την ανεργία και ο συσχετισμός των βιβλιογραφικών ευρημάτων με την τρέχουσα κατάσταση στον χώρο της ΚΟ συντελούν στην κατανόηση του θεσμικού ρόλου του τομέα στην διαχείριση της απασχόλησης που απασχολεί την διατριβή μας. Είδαμε ότι οι μεταρρυθμίσεις για μέτρα πρόνοιας και ασφάλισης (π.χ. Αγγλία, Γερμανία) και οι παραινέσεις των Pigou, Keynes και άλλων για καλύτερη διαχείριση της ανεργίας και των μισθών στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα βελτίωσαν την θέση των εργαζομένων. Ωστόσο μετά το πρώτο μισό του αιώνα ειδικότερα κατά τις δεκαετίες ’70 και ‘80, η σταδιακή αποβιομηχάνιση της Ευρώπης δημιούργησε σκεπτικισμό και αναστολή των «Κεϋνσιανών» ρυθμίσεων ενώ αναζητήθηκαν νέες πολιτικές. Σε αυτή την περίοδο, ειδικότερα μετά την δεκαετία ’80, στην οποία οι συνεχόμενες οικονομικές κρίσεις φέρνουν αρνητικές επιπτώσεις στην απασχόληση, εισάγεται στον δημόσιο διάλογο η Κοινωνική Οικονομία. Περιλαμβανόταν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο θεσμικών πρωτοβουλιών από τα ευρωπαϊκά κράτη με στόχο την αντιμετώπιση των νέων κοινωνικών κρίσεων και της φτώχειας. Εκφραζόταν - εκτός των συνεταιρισμών - και από επιχειρήσεις εργασιακής ένταξης και άλλες κοινωνικές οντότητες. Στην Ελλάδα, τα αρνητικά αποτελέσματα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 2010 δημιουργούν ραγδαία επιδείνωση των δεικτών ανεργίας ενώ οι επιλεγόμενες πολιτικές διαχείρισης της, δεν είχαν την αναμενόμενη επιτυχία. Το 2011 εν μέσω οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων υιοθετείται θεσμικά και στην Ελλάδα ο τομέας της ΚΟ με τον νόμο 4019/11. Παρά τις προσδοκίες, οι προβλέψεις του δεν υλοποιήθηκαν, ενώ και ο επόμενος νόμος 4430/16 για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία (Κ.Αλ.Ο) δεν διόρθωσε αλλά μάλλον επιδείνωσε το κλίμα σύγχυσης στην κοινωνία και τους δρώντες στον τομέα λόγω ασαφειών και αστοχιών εφαρμογής του. Κατά την εμπειρική μας έρευνα, διαπιστώνουμε αμφιγνωμία στους συνομιλητές μας αναφορικά με τις προκλήσεις στον τομέα. Τα μέλη των φορέων εστιάζονται στην αποτυχία υλοποίησης των νομοθετικών ρυθμίσεων και αιτούνται την άμεση στήριξη του τομέα, ενώ οι διαμορφωτές πολιτικής επιρρίπτουν ευθύνες στην πολιτεία, ταυτόχρονα δε αναμένουν πρωτοβουλίες από την κοινωνία των πολιτών. Όμως, όπως επισημαίνεται στην ανάλυση μας, η αναφαίρετη επιτυχημένη πορεία της ΚΟ στην υπόλοιπη Ευρώπη όπου η απασχόληση στους φορείς της ΚΟ κυμαίνεται από 6-10% επί του συνόλου των εργαζομένων, αναδεικνύει την αναγκαιότητα λήψης απαραίτητων μέτρων για την βιωσιμότητα και την προσφορά του τομέα στην απασχόληση στην Ελλάδα.