Βία, ιστορία, συνάντηση: η θεωρία του Μαρξ για την πρωταρχική συσσώρευση

Αντικείμενο της παρούσας εργασίας είναι η θεωρητική προσέγγιση της πρωταρχικής συσσώρευσης στον Μαρξ ως θεωρίας για την ανάδυση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Ακολουθώντας το μαρξικό κείμενο αναζητούμε το θεωρητικό στάτους των κεντρικών εννοιών της μαρξικής ανάλυσης σε αυτό, εννοιών όπως η συνάντηση και η βία, όσο όμως και τη θεωρητική τους θέση στο πλαίσιο του μαρξικού έργου εν γένει. Εντοπίζοντας τις εντάσεις τόσο του ίδιου του μαρξικού κειμένου, όσο όμως κυρίως την ένταση ανάμεσα στην ανάλυση του Μαρξ για την πρωταρχική συσσώρευση και μια τελεολογική, ντετεμινιστική και παραγωγιστική προσέγγιση της ιστορίας και της διαδοχής των τρόπων παραγωγής, που απαντάται αλλού στο έργο του και αναδεικνύεται ως κυρίαρχη σε πολλές ερμηνείες του, αναζητούμε στην ανάλυσή του για την πρωταρχική συσσώρευση στοιχεία ανανέωσης της θεωρητικής υπόστασης του ιστορικού υλισμού και ορισμένων κεντρικών κατηγοριών του -όπως αυτής του τρόπου παραγωγής και της αξίας-, καθώς και της ιστορικότητάς τους. Αναζητούμε επίσης τις συνέπειες της εν λόγω μαρξικής προσέγγισης σε μια φιλοσοφική και θεωρητική προσέγγιση της ιστορίας και της πολιτικής. Θέση μας είναι πως σε αντίθεση με μια θεώρηση της ιστορίας ως μιας προδιαγεγραμμένης, εξελικτικής, σε τελική ανάλυση «ομαλής», διαδικασίας διαδοχής τρόπων παραγωγής μέσω της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων -διαδικασίας όπως αυτή που ο ίδιος ο Μαρξ παρουσιάζει για παράδειγμα στον «Πρόλογο» του ’59-, στη μελέτη του της πρωταρχικής συσσώρευσης παρουσιάζει την ανάδυση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής ως μια μακρά διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού, της οποίας τόσο η εκκίνηση όσο και η εξέλιξη είναι καθ’ όλα αστάθμητες και υπάγονται αποκλειστικά στον ταξικό ανταγωνισμό και τις νέες μορφές του που αυτός λαμβάνει. Στο επίκεντρο της ανάδυσης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής ο Μαρξ θέτει τη συνάντηση των κοινωνικών μορφών που αναδύονται ιστορικά κατά την πρωταρχική συσσώρευση, καθώς και άλλων που έχουν ιστορικά αναδυθεί σε ανεξαρτησία μεταξύ τους. Η ειδική επενέργεια, ο επικαθορισμός της συνάντησης αυτών των κοινωνικών μορφών διαμορφώνει ιστορικά νέες παραγωγικές σχέσεις και έναν νέο τρόπο παραγωγής. Η βία για τον Μαρξ, βρίσκεται επίσης στην καρδιά της πρωταρχικής συσσώρευσης. Σε αντίθεση με μια συνήθη θεώρηση στο πλαίσιο του μαρξισμού, σύμφωνα με την οποία η βία δεν παίζει παρά δευτερεύοντα ρόλο στην ιστορική εξέλιξη, συνιστώντας απλώς την αναγκαία «τριβή» των κοινωνικών φαινομένων με την πραγματικότητα, φαινομένων που ως τέτοια υπακούν σε άλλους κανόνες, υποστηρίζουμε ότι ο Μαρξ αποδίδει στη βία έναν μετασχηματιστικό και θεμελιωτικό χαρακτήρα. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Μαρξ αναδεικνύει τον ρόλο του κράτους στην ανάδυση των καπιταλιστικών σχέσεων, δίνοντας μια νέα οπτική στη σχέση του πολιτικού με το οικονομικό στοιχείο κατά την ανάδυση του καπιταλισμού, σε άμεση αντίθεση με μια προσέγγιση που θα θεωρούσε το πολιτικό στοιχείο «έκφραση» του οικονομικού αποδίδοντάς στο δεύτερο απόλυτη αιτιακή πρωτοκαθεδρία. Αντιθέτως, εκτίμησή μας είναι ότι ο Μαρξ τονίζει ευθύς εξαρχής τη σημασία της κρατικής παρέμβασης και του πολιτικού, εξωοικονομικού, εξαναγκασμού στη διαμόρφωση των νέων σχέσεων κοινωνικής παραγωγής και την αναπαραγωγή τους.