Το πρόγραμμα ανταλλαγής ομολόγων του ελληνικού δημοσίου (psi) ενώπιον των ελληνικών και ευρωπαϊκών δικαστηρίων

Η παρούσα μελέτη επιχειρεί μια ανασκόπηση της βασικής νομολογίας σχετικά με την αναδιάρθρωση του δημοσίου χρέους της Ελλάδας μέσω της Συμμετοχής του Ιδιωτικού Τομέα (PSI), που τέθηκε ως όρος της νέας χρηματοδότησης της χώρας από τους θεσμικούς δανειστές της (Official Sector). Η Συμμετοχή αυτή, που υλοποιήθηκε με το πρόγραμμα ανταλλαγής ομολόγων του Ελληνικού Δημοσίου, έλαβε χώρα το 2012 και κατέστη δυνατή με την προσθήκη και ενεργοποίηση ρητρών συλλογικής δράσης σε όσους τίτλους διέπονταν από το ελληνικό δίκαιο. Το Συμβούλιο της Επικρατείας αποδέχθηκε τη συμβατότητα των ρυθμίσεων του PSI με το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ, ενόψει των εξαιρετικών περιστάσεων και του επενδυτικού κινδύνου που εμπεριέχεται στην αγορά ομολόγων, ενώ η μειοψηφία των δικαστών αμφισβήτησε τόσο τη συγκεκριμενοποίηση του δημοσίου συμφέροντος, όσο και την προσφορότητα των μέτρων στην επίτευξή του. Την κρίση της πλειοψηφίας επιβεβαίωσαν οι αποφάσεις των ευρωπαϊκών δικαστηρίων. Οι εξεταζόμενες δικαστικές αποφάσεις καταδεικνύουν την επιρροή που άσκησε ο κίνδυνος της στάσης πληρωμών και της κατάρρευσης της εθνικής οικονομίας στη διαμόρφωση της σχετικής νομολογίας. Η μετριοπαθής στάση της δικαστικής εξουσίας απέναντι στο «κούρεμα» των ελληνικών ομολόγων οφείλεται στο γεγονός ότι η αναδιάρθρωση του κρατικού χρέους αποτέλεσε μία από τις μείζονες πολιτικές αποφάσεις της κυβέρνησης στα πλαίσια της αντιμετώπισης της κρίσης, στις οποίες τα δικαστήρια τείνουν να ασκούν οριακό μόνο έλεγχο. Τα επίδικα μέτρα απέτρεψαν τον ορατό κίνδυνο της άτακτης χρεοκοπίας της χώρας και θέσπισαν μια διαδικασία που αποδείχθηκε νομικά ασφαλής σε αντίθεση με την πρόσφατη αρνητική εμπειρία από την αναδιάρθρωση χρέους της Αργεντινής. Εντούτοις, το συνολικό εγχείρημα αποτελεί παράδειγμα προς αποφυγή για τις χώρες που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα, δεδομένου ότι το PSI οδήγησε απλώς σε μια μετακίνηση του κρατικού χρέους από τα χέρια των ιδιωτών δανειστών στα χέρια των θεσμικών δανειστών, ενώ εξάλλου, με τον τρόπο που πραγματοποιήθηκε μείωσε δραστικά την αξιοπιστία του ελληνικού δικαίου και την πιστοληπτική ικανότητα της χώρας. Η κρίση των ευρωπαϊκών δικαστηρίων, εξάλλου, μπορεί να αποδοθεί στην έλλειψη ενός συνεκτικού και προβλέψιμου μηχανισμού, που να επιλύει σε διεθνές επίπεδο κρίσεις χρέους των κρατών, στην πρόσφατη εμπειρία από αποφάσεις δικαστηρίων, που δικαίωσαν πιστωτές κρατών, οδηγώντας σε πτώχευση τα κράτη-οφειλέτες (βλ. Αργεντινή) και τέλος στην αναγνώριση ευρύτερου περιθωρίου εκτίμησης υπέρ των αρμοδίων αρχών των συμβαλλομένων κρατών κατά τη θέσπιση μέτρων οικονομικού και κοινωνικού χαρακτήρα, ακόμη και όταν αυτά περιορίζουν οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα.