Η ευθύνη των Διεθνών Οργανισμών: η περίπτωση της υδρόλυσης των χημικών της Συρίας στη Μεσόγειο Θάλασσα

Στο πλαίσιο της παρούσας διπλωματικής εργασίας, θα γίνει προσπάθεια καταγραφής και μελέτης ενός θέματος σε εξέλιξη, αυτού της ευθύνης των Διεθνών Οργανισμών στη διεθνή σκηνή. Πιο συγκεκριμένα, θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε και να διερευνήσουμε ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο, την υδρόλυση των χημικών όπλων της Συρίας στη Μεσόγειο Θάλασσα (2014), ένα θέμα που απασχόλησε ιδιαίτερα τις χώρες της Μεσογείου αλλά και το σύνολο της διεθνούς κοινότητας εν γένει.Κάπου εδώ πρέπει να διευκρινισθεί ότι το θέμα της παρούσας διπλωματικής εργασίας επιλέχθηκε λόγω του ιδιαίτερου χαρακτήρα της υδρόλυσης. Η ιδιαιτερότητα λοιπόν του θέματος έγκειται στο γεγονός ότι, η διαδικασία της υδρόλυσης που συμβαίνει πάνω από μια δεκαετία, πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά εν πλω στο αμερικάνικο Cape Ray φορτηγό πλοίο. Είναι επίσης, γενικά γνωστό ότι έλαβε χώρα στα διεθνή ύδατα της Μεσογείου, στα δυτικά της πατρίδα και των δύο μας, της επιβλέπουσας καθηγήτριας μου κας Μαρίας Ντανιέλλας Μαρούδα και της δικής μου, την Κρήτη και αυτός είναι ο άλλος σημαντικός λόγος για τον οποίο επέλεξα το παρόν θέμα.Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να παρουσιάσω μια ιδέα περί «ευθύνης» πριν από πολύ καιρό. Όταν ο Πιλάτος είδε το σάλο που είχε αρχίσει να δημιουργείται γύρω από τον Ιησού, πήρε το νερό και έπλυνε τα χέρια του μπροστά στο πλήθος λέγοντας τη φράση: «Είμαι αθώος από το αίμα αυτού του ανθρώπου. Είναι δική σας ευθύνη» (Κατά Ματθαίον 27:24).Το ζήτημα της ευθύνης είναι ένα ευρύ ζήτημα για την ανθρώπινη ζωή και την ιστορία και μπορεί να πάρει πολλές πτυχές. Η πρώτη χρήση της λέξης "ευθύνη" στη γαλλική γλώσσα συναντάται περίπου στο 1783. Ο όρος προέρχεται από τη λέξη απαντώ και απέκτησε μια διακριτή νομική συνάφεια με την υποχρέωση απάντησης σε παραβίαση υποχρέωσης κατά το 19ο αιώνα.Η επέκταση της διεθνούς νομικής προσωπικότητας δε βρίσκεται πλέον στα στενά όρια του κράτους. Το μονοπωλιακό καθεστώς του κράτους έχει πλέον καταρριφθεί και έτσι σήμερα και οι διεθνείς οργανισμοί έχουν και φέρουν διεθνή νομική προσωπικότητα. Επιπλέον, η διεθνής νομική προσωπικότητα είναι στις μέρες μας σχεδόν πάντα συνδεδεμένη και συνυφασμένη με την επέκταση της διεθνούς ευθύνης, συμπεριλαμβανομένης της διεθνούς οργάνωσης. Μπορούμε να σημειώσουμε ότι μέχρι πολύ πρόσφατα, ο τομέας του δικαίου της διεθνούς ευθύνης ήταν επικεντρωμένος κυρίως στη διεθνή ευθύνη των κρατών. Δεν είναι έκπληξη το γεγονός ότι, στις μέρες μας, έχει επεκταθεί στην ευθύνη των διεθνών οργανισμών. Ο καθηγητής Ian Brownlie παρατήρησε ότι η διεθνής ευθύνη είναι «κατ 'ουσίαν» ερώτηση αδιαχώριστη από αυτήν της νομικής προσωπικότητας σε όλες τις μορφές της.Το βασικό ζήτημα της διεθνούς ευθύνης δεν αφορά πλέον μόνο τα κράτη, αλλά και τους διεθνείς οργανισμούς. Το καυτό ερώτημα είναι γιατί οι διεθνείς οργανισμοί έχουν ευθύνη και έναντι τίνος; Η θεωρία περί διεθνών οργανισμών που είναι μόνο εργαλεία στην υπηρεσία των κρατών έχει πλέον καταρριφθεί. Η αξιοσημείωτη επέκταση της λειτουργίας και των δραστηριοτήτων τους, κυρίως από το 1990 και ούτω καθεξής, αποδεικνύει ότι οι διεθνείς οργανισμοί μπορούν να διαδραματίσουν πρωταγωνιστικό ρόλο στις μέρες μας.Στο μάθημα Διεθνούς Δικαίου που διδάσκει στην Ακαδημία της Χάγης, ο Βραζιλιάνος Δικαστής του Διεθνούς Δικαστηρίου, Antonio Augusto Cançado Trindade σημειώνει: "Οι Διεθνείς Οργανισμοί, δημιουργώντας μια δική τους ζωή, έχουν βάλει τέλος στο κρατικό μονοπώλιο, τη de facto νομική κρατική προσωπικότητα, τα προνόμια και τις ασυλίες που τα κράτη απολαμβάνουν, έχοντας επεκτείνει τη δική τους εξουσία λήψης των αποφάσεων τους, έχοντας, εν ολίγοις, αλλάξει τη δομή του ίδιου του Διεθνούς Δικαίου, το οποίο θα ήταν αδιανόητο στις μέρες μας χωρίς αυτούς. Έχουν καταστήσει το σχηματισμό του Δικαίου των Διεθνών Οργανισμών πιο πολύπλευρο, και οι κανόνες σχετικά με τη δική τους δομή, τη σύνθεση και τη λήψη των αποφάσεων έχουν γίνει πιο συστηματικοί. Αποφάσεις διεθνών οργανισμών συνέβαλαν στη διαπίστωση της juris communis opinio. Έχουν οι ίδιοι προσαρμοστεί στη νέα εποχή και ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες και τις προσδοκίες της διεθνούς κοινότητας στο σύνολό της, έχουν εμπλουτίσει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και τη λειτουργία της ίδιας της διεθνούς νομοθεσίας και καλύπτουν θέματα που απασχολούν το σύνολο της ανθρωπότητας".Η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου προσπάθησε να απαντήσει στην προαναφερθείσα ερώτηση σχετικά με το γιατί οι διεθνείς οργανισμοί πρέπει να έχουν διεθνή ευθύνη και απέναντι τίνος και το 2003 άρχισε την κωδικοποίηση και την προοδευτική ανάπτυξη του διεθνούς δικαίου σε σχέση με την ευθύνη των Διεθνών Οργανισμών.Η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου, με επικεφαλής τον Ειδικό Εισηγητή, τον Ιταλό νομικό Giorgio Gaja ακολούθησε την ίδια προσέγγιση με εκείνη που είχε ακολουθήσει στα άρθρα περί της Ευθύνης των Κρατών το 2001, ξεκινώντας από την υπόθεση ότι ισχύουν οι ίδιες αρχές, αλλά πολύ σύντομα αντιλήφθηκε ότι το νέο αυτό έργο όσον αφορά την Ευθύνη των Διεθνών Οργανισμών, ήταν στην πραγματικότητα ένα αυτόνομο και εντελώς διαφορετικό τμήμα, ακόμα κι αν τα δύο τελικά κείμενα περί κρατικής ευθύνης και ευθύνης των διεθνών οργανισμών συνδέονται, λόγω της «αμοιβαίας φύσης» του ζητήματος.Το Δεκέμβριο του 2011, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ενέκρινε τα 67 draft άρθρα της Επιτροπής Διεθνούς Δικαίου περί της ευθύνης των Διεθνών Οργανισμών (Draft Articles on Responsibility of International Organizations: DARIO). Έτσι, μετά από σχεδόν δέκα χρόνια, η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου ολοκλήρωσε το έργο της και μόνο μετά από δεκαετίες ευρύτερης δέσμευσης για το θέμα της διεθνούς ευθύνης, που αρχικά είχε επικεντρωθεί μόνο στην ευθύνη κράτους.Τα draft άρθρα της Επιτροπής Διεθνούς Δικαίου περί της ευθύνης των Διεθνών Οργανισμών θα είναι ο οδηγός μας και το εργαλείο μας για να συλλάβουμε και να αναλύσουμε την έννοια της ευθύνης για τους διεθνείς οργανισμούς, προκειμένου να κάνουμε τη βασική έρευνα για την υδρόλυση των χημικών όπλων της Συρίας και την κοινή αποστολή των Ηνωμένων Εθνών και του Οργανισμού για την Απαγόρευση των Χημικών Όπλων. Το Σχέδιο άρθρων του 2011 προσπάθησε να αντιμετωπίσει θέματα τόσο ουσιαστικού όσο και δικονομικού δικαίου. Έτσι, κάθε διεθνής παράνομη πράξη ενός οργανισμού συνεπάγεται την ευθύνη του εν λόγω διεθνούς οργανισμού (άρθρο 3), και τον καταλογισμό της παράνομης συμπεριφοράς (πράξη παράλειψης) σε έναν διεθνή οργανισμό (άρθρο 4), τα άρθρα ξεχωρίζουν για τους σκοπούς της απόδοσης, τη συμπεριφορά των οργάνων ή παραγόντων που δρουν για λογαριασμό του διεθνούς οργανισμού (άρθρα 6-7).Μπορούμε να σημειώσουμε εδώ, ότι έτσι, συναντάμε τον τομέα της ρύθμισης των σχέσεων μεταξύ των διεθνών οργανισμών και των ατόμων (οι πράκτορές τους) κι όχι μόνο τις σχέσεις με τα κράτη μέλη τους. Η επέκταση της διεθνούς ευθύνης συνοδεύει pari passu, την επέκταση της διεθνούς νομικής προσωπικότητας καθώς τέλος και την επέκταση της διεθνούς δικαιοδοσίας. Όλα αυτά τα θέματα θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε με την παρούσα διπλωματική εργασία προκειμένου να κατανοήσουμε την ευθύνη των Διεθνών Οργανισμών και το πώς αυτή εφαρμόζεται ή όχι στην περίπτωση της υδρόλυσης των χημικών όπλων της Συρίας. Θα εξετάσουμε την κοινή αποστολή των Ηνωμένων Εθνών και του Οργανισμού για την Απαγόρευση των Χημικών Όπλων προκειμένου να εξαλειφθούν όλα τα επικίνδυνα χημικά της Συρίας που προκάλεσαν τόσο πολύ ανθρώπινο πόνο και υπέφεραν εξαιτίας τους τόσοι άμαχοι κατά την εμφύλια συριακή σύγκρουση. Διότι, όπως τόνισε το Συμβούλιο Ασφαλείας με Ψήφισμα του, αλλά και ο ίδιος ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών, τα χημικά όπλα όπου κι αν βρίσκονται στον πλανήτη, συνιστούν απειλή κατά της παγκόσμιας ειρήνης και ασφάλειας,