Ο ρόλος της ταυτότητας στην αναπαραστασιακή ιστορική διαδρομή του συγκρουσιακού δίπολου αριστερά–δεξιά στην Ελλάδα

Η παρούσα εργασία διερευνά το περιεχόμενο των κοινωνικών αναπαραστάσεων του δίπολου της Αριστεράς – Δεξιάς και το ρόλο της ταυτότητας στη διαμόρφωση και ιστορική του εξέλιξη, μεταπολεμικά στην Ελλάδα. Βασική προϋπόθεση για την αναπαραστασιακή μελέτη του δίπολου είναι η ιστορικο-πολιτική του προσέγγιση και η τοποθέτησή του στο χώρο και το χρόνο. Ακολουθεί η βιβλιογραφική ανασκόπηση των εννοιών της Αριστεράς και της Δεξιάς μέσα από την επιστημονική προοπτική των θεωριών της πολιτικής ιδεολογίας και πολιτικής ταυτότητας. Εν συνεχεία, ορίζεται το κοινωνιοψυχολογικό πλαίσιο της έρευνας, μέσα από την παρουσίαση των θεωριών των κοινωνικών αναπαραστάσεων, της κοινωνικής μνήμης και λήθης και του γενεακού φαινομένου. Η θεωρητική επισκόπηση του παρόντος ζητήματος εργασίας οδήγησε στη διατύπωση ερευνητικών ερωτημάτων και υποθέσεων, τα οποία ελέγχθηκαν μέσα από την υλοποίηση εμπειρικής έρευνας και το συνδυασμό ποιοτικών και ποσοτικών μεθόδων. Η μελέτη των αναπαραστάσεων της Αριστεράς – Δεξιάς βασίστηκε αρχικά στη διεξαγωγή 30 ημιδομημένων συνεντεύξεων. Η θεματική ανάλυση ανέδειξε την αντιθετική φύση του δίπολου της Αριστεράς – Δεξιάς, με την αναπαράσταση να δομείται κατά κύριο λόγο γύρω από την αντίθεση προοδευτισμός/συντηρητισμός και επιδίωξη/αντίσταση στην κοινωνική αλλαγή, αντίστοιχα. Επίσης, αναδύθηκε η αναπαράσταση του τέλους των ιδεολογιών και η πρόσληψη της διάκρισης Αριστεράς – Δεξιάς ως παρωχημένης. Στη βάση των δεδομένων που προέκυψαν από τη βιβλιογραφική ανασκόπηση και την ποιοτική έρευνα κατασκευάστηκε ένα ερωτηματολόγιο που συμπληρώθηκε από 400 άνδρες και γυναίκες, τριών ηλικιακών ομάδων (20-30 ετών, 40-55 ετών, άνω των 60 ετών). Και από τα ποσοτικά δεδομένα προέκυψε η συγκρουσιακή σχέση που χαρακτηρίζει το δίπολο της Αριστεράς – Δεξιάς, το οποίο αναπαρίσταται γύρω από αντιθετικές διαστάσεις, με κεντρική τη διάσταση της επιδίωξης έναντι της αντίστασης στην κοινωνική αλλαγή. Η Δεξιά φαίνεται να έχει μετατοπιστεί ιδεολογικά προς την υποστήριξη της διεύρυνσης της ισότητας και να προβάλλει με μια πιο σύγχρονη, αξιολογικά θετική εικόνα σε σχέση με το παρελθόν, αλλά και συγκριτικά με την Αριστερά, η αναπαράσταση της οποίας φαίνεται να παραμένει σχετικά σταθερή. Ακόμη, σημαντική υπήρξε η επίδραση της πολιτικής ταυτότητας, με τους αριστερούς να αναπαριστούν αρνητικά τη Δεξιά και θετικά την Αριστερά, και αντίστροφα. Τα αποτελέσματα αυτά αναδεικνύουν, αφενός, τη δυναμική των αναπαραστάσεων στην κατασκευή της πραγματικότητας, αφετέρου, τη συγκρουσιακή σχέση της Αριστεράς – Δεξιάς, συνιστώντας τες πολεμικές αναπαραστάσεις, μειωμένης έντασης σε σχέση με το παρελθόν. Η δεξιά πολιτική ταυτότητα προβάλλει ως πιο ευκρινής και συμπαγής σε σχέση με την αριστερή πολιτική ταυτότητα, η οποία φαίνεται περισσότερο κατακερματισμένη. Ως προς την αναπαράσταση του τέλους των ιδεολογιών, οι γυναίκες απορρίπτουν το δίπολο της Αριστεράς – Δεξιάς, θεωρώντας το παρωχημένο. Τα αποτελέσματα αυτά παραπέμπουν στον έμφυλο χαρακτήρα της πολιτικής και σε στερεοτυπικές αντιλήψεις που θέλουν τις γυναίκες να ενδιαφέρονται λιγότερο για την πολιτική και να είναι λιγότερο συμμετοχικές. Παράλληλα, οι μεγαλύτερες γενιές αναφέρονται στην έκλειψη της σύγκρουσης της Αριστεράς – Δεξιάς, αποτέλεσμα που αναδεικνύει την επίδραση των πολιτικών σύγκλισης των κομμάτων στην σταδιακή αποδυνάμωση της διάκρισης, ως φορέα ιδεολογικο-πολιτικών ταυτίσεων. Τέλος, η πολιτική ταυτότητα καθορίζει τις αναπαραστάσεις για το τέλος των ιδεολογιών, καθώς φαίνεται οι αριστεροί και οι δεξιοί να θεωρούν ότι το δίπολο συνεχίζει να υφίσταται, σε αντίθεση με τα άτομα που τοποθετούνται στο κέντρο και το θεωρούν παρωχημένο. Η ίδια η τοποθέτηση στο κέντρο, άλλωστε, τείνει στις μέρες μας να σηματοδοτεί την άρνηση ταύτισης με όρους Αριστεράς – Δεξιάς. Η διάκριση Αριστεράς – Δεξιάς αναδεικνύεται σε μια εξαιρετικής σημασίας διάσταση των διαδικασιών ιδεολογικο-πολιτικών ταυτίσεων, με την αποδυνάμωσή της να έχει συντελέσει, όχι στο τέλος της ιδεολογίας, αλλά στην κρίση της πολιτικής.