Έμφυλες αναπαραστάσεις για τη φιλία μαθητών/τριών γενικών λυκείων

Ο σκοπός της παρούσας διατριβής είναι η διερεύνηση της έμφυλης αναπαράστασης της φιλίας στη μέση εφηβεία. Επίσης, μελετήθηκε η επίδραση του κοινωνικοοικονομικού επίπεδου των γονέων και της περιοχής κατοικίας στη διαμόρφωση των φιλικών σχέσεων. Για να επιτευχτεί ο σκοπός αυτός επιλέξαμε την πολυμεθοδολογική προσέγγιση. Η πρώτη μελέτη αφορά τη διεξαγωγή ημιδομημένων συνεντεύξεων σε δεκατέσσερις εφήβους σχετικά με τις αντιλήψεις τους για τη φιλία, την ετερόφυλη φιλία, το θαυμασμό, τις δραστηριότητες, τις συγκρούσεις και τους λόγους διάλυσης της φιλίας. Η δεύτερη μελέτη διερευνά την αναπαράσταση της φιλίας με τη μέθοδο του ελεύθερου συνειρμού. Στην τρίτη μελέτη ανιχνεύονται οι αντιλήψεις των εφήβων για την προδοσία, την εγγύτητα, τις επιρροές συμπεριφοράς, τη μειωμένη αυτοαποκάλυψη και την ανιδιοτέλεια στη φιλία. Στην τέταρτη μελέτη οι έφηβοι συμπλήρωσαν το ψυχομετρικό ερωτηματολόγιο των λειτουργιών της φιλίας (MFQ-FF, Mendelson and Aboud, 2012). Η πέμπτη μελέτη εξετάζει τις συγκρούσεις και την επίλυση των συγκρούσεων στις φίλιες με την κλίμακα των Parker και Asher (1993). Η έκτη μελέτη, με τη μέθοδο των δομικών εξισώσεων, υπολογίζει την επίδραση των μεταβλητών και των παραγόντων της έρευνας στην ποιότητα της φιλίας. Το δείγμα της έρευνας αποτελείται από 920 μαθητές/τριες (15-17 ετών, Μ.Ο.:16.4) γενικών λυκείων της Αθήνας και της επαρχίας. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι η φιλία αναπαρίσταται από τους εφήβους, ως εξιδανικευμένη, δυσεύρετη και ζωτικής σημασίας σχέση για τον προσωπικό και κοινωνικό εαυτό. Η εμπιστοσύνη, η συναρπαστική παρέα, η επικοινωνία και η αλληλεγγύη συνιστούν το πυρήνα της ιδεατής και πραγματικής αναπαράστασης της φιλίας. Οι σημαντικότεροι προβλεπτικοί παράγοντες της ποιότητας της φιλίας είναι πρωτίστως η ικανότητα επίλυσης των συγκρούσεων, η εγγύτητα (σταθερότητα, συμπληρωματικότητα, δέσμευση), η ανιδιοτέλεια και η αλλοκεντρικότητα. Διαπιστώθηκαν έμφυλες διαφοροποιήσεις που τροποποιούν τις αντιλήψεις και τα βιώματα των φιλικών σχέσεων των εφήβων. Τα κορίτσια εστιάζουν στη συναισθηματική και λεκτική επικοινωνία, ενώ αντιλαμβάνονται τις φιλίες τους, με μικρή διαφορά σε σύγκριση με τα αγόρια, ως πιο ευχάριστες, εγγύτερες, βοηθητικές και ανιδιοτελείς. Η ένταση των διαφορών, σε σύγκριση με τα αγόρια, αυξάνεται σε μέτρια επίπεδα για τις λειτουργίες της οικειότητας, της αξιόπιστης συμμαχίας, της αυτοεπικύρωσης και της συναισθηματικής ασφαλείας. Τα αγόρια αναπαριστούν τις φιλίες τους συχνότερα πρακτικά, συνεργατικά, εξερευνητικά και διασκεδαστικά. Οι συνεντεύξεις έδειξαν ότι τα κορίτσια αντιμετωπίζουν συχνότερα συγκρούσεις στις φιλίες τους, είναι ικανότερα στην επίλυση των συγκρούσεων και δεν συγχωρούν τους φίλους τους όταν έχουν προδοθεί, σε σύγκριση με τα αγόρια, που δίνουν μια δεύτερη ευκαιρία στις φιλίες τους. Τα αγόρια, επιλέγουν την αποφυγή της διαπραγμάτευσης της σύγκρουσης, επειδή διαθέτουν άλλα αγόρια ως ειρηνοποιούς. Οι φιλίες των αγοριών πλήττονται από το φόβο της οικειότητας και των κοριτσιών από την εμμονική αναζήτηση της οικειότητας. Η συναισθηματική έκφραση στις φιλίες των αγοριών συνιστά απειλή για την κοινωνική και ψυχοσεξουαλική τους ταυτότητα, ενώ διατηρούν μειωμένες ιδεατές και πραγματικές προσδοκίες για τις φιλίες τους. Στις ετερόφυλες φιλίες τα αγόρια εκδηλώνουν αυξημένη αυτοαποκάλυψη και δέχονται περισσότερη συναισθηματική στήριξη, ενώ τα κορίτσια απολαμβάνουν τις φιλίες τους χωρίς τη ζήλεια και τον ανταγωνισμό των κοριτσιών. Επιπλέον, οι φιλίες επηρεάζονται από το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο των γονέων και την περιοχή κατοικίας τους. Οι φιλίες των εφήβων της επαρχίας, με χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, χαρακτηρίζονται από αλλοκεντρική κατεύθυνση, αυξημένα επίπεδα αλληλεγγύης, οικειότητας, αφοσίωσης, σταθερότητας και εμπιστοσύνης, παρά το γεγονός ότι ταλανίζονται από συχνότερους καυγάδες και προδοσίες. Οι έφηβοι της Αθήνας, με υψηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, αναπαριστούν συχνότερα ιδιοκεντρικά τις φιλίες τους, διασκεδάζουν συχνότερα και διαθέτουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο στις φιλίες τους. Οι έφηβοι της επαρχίας, σύμφωνα με τις πολιτισμικές αξίες των συλλογικών κοινωνιών, εκφράζουν συχνότερα μειωμένη αυτοαποκάλυψη και αντιλαμβάνονται ως λιγότερο ανιδιοτελείς τις φιλίες, χωρίς να επηρεάζεται η προσλαμβανόμενη αίσθηση εγγύτητας στις φιλίες τους, η οποία είναι εντονότερη, σε σχέση με τους εφήβους της Αθήνας. Από την άλλη, το καινοφανές εύρημα ότι και οι έφηβοι με μεσαίο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο γονέων αντιμετωπίζουν αυξημένες συγκρούσεις και δυσκολίες στη συμφιλίωση με τους φίλους τους, όπως και οι έφηβοι με χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο γονέων, ενδεχομένως σχετίζεται με τη φτωχοποίηση των μεσαίων στρωμάτων την τελευταία δεκαετία στην Ελλάδα. Επιπρόσθετα, οι έφηβοι με υψηλό και μεσαίο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο γονέων επιλέγουν συχνότερα τη μειωμένη αυτοαποκάλυψη στις φιλίες τους. Το καινοφανές εύρημα ότι και οι έφηβοι από μεσαίο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο εκφράζουν συχνότερα μειωμένη αυτοαποκάλυψη στους φίλους, ίσως διότι δεν θέλουν να γίνονται αντιληπτοί μέσω του πλούτου των γονέων τους, δεν ήταν αναμενόμενο και ενδέχεται να προκύπτει από την αδιάλειπτη φτωχοποίηση μέρους των μεσαίων και του συνόλου των κατώτερων στρωμάτων που πλήττει την αυτοεικόνα των φίλων τους.