Συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δικαιώματα του ανθρώπου: η περίπτωση της ευρωπαϊκής εντολής έρευνας

Mε την Οδηγία 2014/41/ΕΕ θεσπίστηκε η «ευρωπαϊκή εντολή έρευνας» (ΕΕΕ), ως μέσο συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ. Με αυτή αντικαταστάθηκε σε μεγάλο βαθμό το προϊσχύσαν νομικό πλαίσιο για τη συγκέντρωση και διαβίβαση αποδεικτικών μέσων για την ποινική δίκη –ιδίως μέσω της «μικρής δικαστικής συνδρομής»–, επειδή ήταν υπερβολικά πολύπλοκο και περιορισμένα αποτελεσματικό. Η ΕΕΕ βασίζεται στην αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων και διαταγών (άρθρ. 82§1 ΣΛΕΕ) και εκδίδεται από δικαστική αρχή του «κράτους έκδοσης» με σκοπό ιδίως την εκτέλεση ενός ή περισσοτέρων ερευνητικών μέτρων στο «κράτος εκτέλεσης». Συνεπεία της εφαρμογής του εν λόγω εργαλείου εύλογα ανακύπτουν διάφορα ζητήματα σε σχέση με την τήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του καθ’ ου. Στην ανά χείρας διδακτορική διατριβή κατ’ αρχάς αναλύονται, για συγκριτικούς λόγους, τα παραδοσιακά μέσα για τη «μικρή δικαστική συνδρομή», που απορρέουν από το πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη «διεθνή συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις». Επιπλέον, παρουσιάζεται η εξέλιξη της ενωσιακής «δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις» και παρατίθεται το ενωσιακό πλαίσιο για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Περαιτέρω, προσεγγίζεται το κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ για τη «μικρή δικαστική συνδρομή». Στη συνέχεια, ερευνάται εκτεταμένα η ΕΕΕ ως μέσο για την εκτέλεση ερευνητικών μέτρων σχεδόν κάθε είδους και την απόκτηση αποδεικτικών μέσων. Η έρευνα αυτή είναι απαραίτητη για να ελεγχθεί η συμβατότητα του νέου καθεστώτος με τα θεμελιώδη δικαιώματα που εγγυάται ο ΧΘΔΕΕ και, αντίστοιχα, η ΕΣΔΑ. Ειδικότερα, η παρούσα εργασία εστιάζει στην κριτική ανάλυση των ρυθμίσεων της Οδηγίας και του Ν. 4489/2017, με τον οποίο αυτή ενσωματώθηκε στην ελληνική έννομη τάξη. Στο πλαίσιο αυτό, εξετάζονται τα χαρακτηριστικά της ΕΕΕ, οι διαδικασίες έκδοσης, αναγνώρισης και εκτέλεσής της, οι λόγοι για τη μη αναγνώριση ή μη εκτέλεσή της, η λειτουργία της όσον αφορά στα προβλεπόμενα «ορισμένα διερευνητικά μέτρα» και οι ρυθμίσεις που προβλέπονται ή έπρεπε να είχαν θεσπιστεί για τη διασφάλιση των ποινικοδικονομικών δικαιωμάτων των ενδιαφερομένων προσώπων. Προς τούτο, διατυπώνονται προστατευτικές για τον καθ’ ου θέσεις, δεδομένου ότι οι εθνικές δικαστικές αρχές έχουν την υποχρέωση, όταν εφαρμόζουν την Οδηγία, να τηρούν απαρέγκλιτα την ενωσιακή δημόσια τάξη και, στο πλαίσιο αυτό, να σέβονται τα θεμελιώδη δικαιώματα. Στο τέλος κάθε κεφαλαίου, διατυπώνονται συμπερασματικές/κριτικές παρατηρήσεις – ιδίως ως προς τα θεμελιώδη δικαιώματα των θιγομένων υπόπτων, κατηγορουμένων και τρίτων μερών. Επιλογικά, διατυπώνονται διάφορες ίδιες θέσεις ως προς την αναζήτηση της ουσιαστικής αλήθειας μέσω της ΕΕΕ και τα δικαιώματα του καθ’ ου.