Η θεωρία του κονστρουκτιβισμού στη μελέτη της ευρωπαϊκής ενοποίησης

Η διδακτορική διατριβή εξετάζει την κονστρουκτιβιστική στροφή στη μελέτη της ευρωπαϊκής ενοποίησης, και ειδικότερα τη συμβολή της στην κατανόηση της διαδικασίας διαμόρφωσης ευρωπαϊκής πολιτείας στα πλαίσια μιας συμμετοχικής δημόσιας σφαίρας. Στη σύγχρονη θεωρητική συζήτηση για την Κοινότητα γίνεται ολοένα και πιο συχνά επίκληση σε έννοιες όπως η διαβούλευση, η δημόσια ρητορική, η εσωτερίκευση νορμών, η άσκηση της πειθούς, η κοινωνικοποίηση, η αντιπαράθεση επιχειρημάτων. Επιπλέον, η ίδια η διαδικασία της ενοποίησης αναδεικνύει μια νέα διαλεκτική διαμόρφωσης ενός σύνθετου συστήματος κρατών και πολιτών, καθώς με το πέρασμα του χρόνου μεταβάλλεται η φύση τόσο του γενικού συστήματος, όσο και των μονάδων που το απαρτίζουν. Σε αυτό το δυναμικό περιβάλλον, η θεωρία του κονστρουκτιβισμού εμφανίζεται ως ιδιαίτερα επίκαιρη χωρίς ακόμη, όμως, να έχει αποτυπωθεί συνολικά η ποιοτική συμβολή της στη μελέτη του ενοποιητικού φαινομένου. Το κεντρικό ερώτημα που τίθεται είναι: «Σε ποια έκταση και με ποιους τρόπους οικοδομείται μια νέα πολιτεία στην Ευρώπη;». Η απάντηση βρίσκεται στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές οντολογίες της διαδικασίας, με την κονστρουκτιβιστική θεωρία να εστιάζει, μεταξύ άλλων, στην ανάδυση νέων συλλογικών νορμών και κανόνων, στη συμβιωτική σχέση μεταξύ πολλαπλών ταυτοτήτων και, εν γένει, στην οικοδόμηση νέων μορφών πολιτικής κοινότητας, στη διαμόρφωση των οποίων επιδρούν σημαντικά οι ιδέες, η γλώσσα και ο «λόγος» (discourse) στα πλαίσια της πολιτικής και κοινωνικής επικοινωνίας μεταξύ των ευρωπαϊκών θεσμών, κρατών και πολιτών. Σε αυτά τα συμφραζόμενα, η διατριβή στοχεύει να διερευνήσει τους τρόπους διαμόρφωσης κυρίαρχων αντιλήψεων καθώς και συγκρότησης συλλογικών ταυτοτήτων στην ΕΕ, οι οποίες θα μπορούσαν να συνθέσουν μια αξιόπιστη κονστρουκτιβιστική πρόταση για την απόδοση μιας κανονιστικής αντίληψης αλλά και αποστολής στις λειτουργίες που καλείται να επιτελέσει σήμερα η ευρωπαϊκή πολιτεία. Η προστιθέμενη αξία του Κονστρουκτιβισμού στη μελέτη της ευρωπαϊκής ενοποίησης αναγνωρίζεται στην απόπειρα κοινωνιολογικής θεμελίωσης του κλάδου καθώς και αναγνώρισης της ενεργού συμμετοχής του ερμηνευτή στα πολιτικά αποτελέσματα («θεωρία ως πρακτική»), θέτοντας κριτικά ερωτήματα της μορφής «πώς συμβαίνουν τα πράγματα», πώς τα νοήματα παράγονται και αποδίδονται στα διάφορα κοινωνικά υποκείμενα/αντικείμενα, συγκροτώντας ιδιαίτερες ερμηνευτικές προδιαθέσεις που δημιουργούν κάποιες δυνατότητες ενώ αποκλείουν άλλες. Σε επίπεδο μεθοδολογίας, υιοθετείται μια συνθετική και δυναμική κοινωνιολογική προσέγγιση, μια διεπιστημονική και αναστοχαστική θεώρηση που αντλεί από τη φιλοσοφία της Κοινωνικής Επιστήμης, τις Διεθνείς Σχέσεις, την κριτική κοινωνική θεωρία, τις θεωρίες της ενοποίησης και τις θεωρίες επικοινωνίας και ΜΜΕ. Προκειμένου να εξεταστούν οι βασικές παραδοχές του Κονστρουκτιβισμού στη μελέτη της ευρωπαϊκής ενοποίησης και να στοιχειοθετηθεί η ερμηνευτική συμβολή του, στο Εισαγωγικό Μέρος (ΚΕΦ. 1-2) της διατριβής παρουσιάζεται το γνωσιοθεωρητικό υπόβαθρό του στις Κοινωνικές Επιστήμες, η κοσμοθεωρία του σε οντολογικό και επιστημολογικό επίπεδο και έπειτα στις Διεθνείς Σχέσεις, μέσω μιας γενεαλογίας της διεθνούς θεωρίας. Στο Κύριο Μέρος (ΚΕΦ. 3-8) της διατριβής, εξετάζεται η κοινωνική κατασκευή της Ευρώπης. Παρουσιάζονται, επίσης, σε αντίστιξη, οι παραδοσιακές προσεγγίσεις που εστιάζουν στο ζήτημα της ευρωπαϊκής ταυτότητας αναζητώντας τι αντιπροσωπεύει, και ο Κονστρουκτιβισμός που επιχειρεί να συμβάλλει στην κατανόηση του πώς κατασκευάζεται, συνδέοντάς την με το ζήτημα της νομιμοποίησης του ευρωπαϊκού σχεδίου αλλά και αναδιφώντας πόσο πολιτική είναι αυτή σε σχέση με τις εθνικές μορφές ταυτότητας. Στη διατριβή εξετάζονται τόσο πρωτογενείς όσο και δευτερογενείς πηγές και παρατίθενται μελέτες περίπτωσης που απομακρύνονται από τη μονομερή εστίαση στις δομές ή στους δρώντες της ενοποίησης για να επικεντρωθούν στην ίδια τη διαδικασία της ευρωπαϊκής συγκρότησης. Οι ευρωπαϊκές διαδικασίες μεσολάβησης και κατασκευής διυποκειμενικού νοήματος, τα κυρίαρχα «καθεστώτα αλήθειας» ως διαρθρωμένα σύνολα ιδεών από τα οποία αντλούν οι δρώντες, η πρακτική της κοινωνικοποίησης στο ευρωπαϊκό θεσμικό περιβάλλον, οι νέες γνωσιακές δομές που συνδέονται με την υπό ανάδυση ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα, η κοινωνική κατασκευή της γνώσης στο πλαίσιο της επικοινωνιακής πολιτικής της ΕΕ, οι διαλεκτικές οπτικές για την ΕΕ και ο ρόλος των επιστημονικών κοινοτήτων αποτελούν τις κύριες συνιστώσες του κονστρουκτιβιστικού επιχειρήματος υπέρ της κοινωνικής κατασκευής της ευρωπαϊκής πραγματικότητας. Στο τελευταίο μέρος (ΚΕΦ. 9) της διατριβής παρατίθενται τα ευρήματά της και επιχειρείται η αποτίμηση της συμβολής της θεωρίας του Κονστρουκτιβισμού στη μελέτη της ευρωπαϊκής ενοποίησης καθώς και μια κριτική. Η διατριβή ολοκληρώνεται με τη Βιβλιογραφία και τα Παραρτήματα.