Τα δικαιώματα και η προστασία των θυμάτων της εγκληματικότητας: ζητήματα ερμηνείας της Οδηγίας 2012/29/ΕΕ και της εφαρμογής της στην εσωτερική έννομη τάξη

Abstract

Η Οδηγία 2012/29/ΕΕ (Οδηγία για τα δικαιώματα των θυμάτων) περιλαμβάνει τόσο δικαιώματα που αφορούν τη συμμετοχή των θυμάτων στην ποινική διαδικασία όσο και ρυθμίσεις σχετικές με την προστασία και την υποστήριξή τους. Λαμβάνεται επίσης μέριμνα για θύματα με ειδικές ανάγκες υποστήριξης και καθιερώνεται για πρώτη φορά η υποχρέωση διεξαγωγής ατομικής αξιολόγησης των θυμάτων. Με αυτόν τον τρόπο επιχειρεί να ακολουθήσει ολιστική προσέγγιση στην προστασία των θυμάτων από τον κίνδυνο δευτερογενούς και επαναλαμβανόμενης θυματοποίησης. Παρά τις καινοτόμες διατάξεις της, η Οδηγία παρουσιάζει και ορισμένες ελλείψεις λόγω της εξάρτησης του πεδίου εφαρμογής αρκετών δικαιωμάτων από τον ρόλο του θύματος στην ποινική διαδικασία βάσει του εκάστοτε εθνικού δικαίου, αλλά και της απουσίας πρόβλεψης περί αποτελεσματικών ενδίκων μέσων των θυμάτων σε περίπτωση παραβίασης των διατάξεών της. Βούληση του ενωσιακού νομοθέτη ήταν να σεβαστεί τόσο τις ιδιομορφίες και διαφορές των εθνικών δικαίων των κρατών μελών, που παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές στο πεδίο των θυμάτων, όσο και τα δικαιώματα των κατηγορουμένων και των υπόπτων, τα οποία θα πρέπει να μην θίγονται λόγω της ενίσχυσης της θέσης των θυμάτων. Ο Έλληνας νομοθέτης ενσωμάτωσε την Οδηγία 2012/29/ΕΕ στην ελληνική έννομη τάξη με τον Ν. 4478/2017, όπως τροποποιήθηκε στη συνέχεια με τον Ν. 4635/2019, με κάποια καθυστέρηση. Τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλα κράτη μέλη παρατηρούνται αστοχίες στην εφαρμογή της Οδηγίας, που περιορίζουν την πρακτική αποτελεσματικότητά της. Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή έχει ήδη προτείνει την τροποποίηση της Οδηγίας 2012/29/ΕΕ, προκειμένου να ενισχύσει την προστασία των θυμάτων και τη θέση τους στην ποινική διαδικασία.Directive 2012/29/EU (the Victims’ Rights Directive) includes both rights relating to the participation of victims in criminal proceedings and provisions concerning their protection and support. It also makes special provision for victims with specific support needs and, for the first time, establishes the obligation to carry out an individual assessment of victims. In this way, it seeks to adopt a holistic approach to protecting victims from the risk of secondary and repeat victimisation. Despite its innovative provisions, the Directive also presents certain shortcomings, due to the dependence of the scope of application of several rights on the role of the victim in the criminal proceedings under the applicable national law, as well as the absence of provisions for effective remedies available to victims in the event of a breach of its rules. The intention of the EU legislature was to respect both the particularities and differences of the national legal systems of the Member States—which display significant divergences in the field of victims’ rights—and the rights of defendants and suspects, which should not be adversely affected by the strengthening of the position of victims. The Greek legislature transposed Directive 2012/29/EU into the Greek legal order by Law 4478/2017, as subsequently amended by Law 4635/2019, albeit with some delay. In Greece, as well as in other Member States, shortcomings in the implementation of the Directive have been observed, limiting its practical effectiveness. For this reason, the European Commission has already proposed an amendment to Directive 2012/29/EU in order to strengthen the protection of victims and their position in criminal proceedings.