Έλεγχος και εργασία στη μετανεοτερική εποχή : μια ανάλυση του "συστήματος διοίκησης της απόδοσης

Abstract

Η παρούσα εργασία με τίτλο « Έλεγχος και Εργασία στη μετανεοτερική εποχή/ Μια ανάλυση στο «Σύστημα διοίκησης της απόδοσης» έχει ως στόχο την ανίχνευση μεθόδων και τεχνικών ελέγχου στο εργασιακό περιβάλλον την εποχή της με-τανεοτερικότητας. Το « Σύστημα διοίκησης της απόδοσης» είναι ένα εγχειρίδιο, το οποίο περιγράφει και αναλύει το νέο σύστημα αξιολόγησης των εργαζομένων μιας Τράπεζας. Το πρώτο μέρος της εργασίας συνίσταται στη θεωρητική επεξεργασία των εννοιών του κοινωνικού ελέγχου, της εξουσίας και της επιτήρησης. Η έννοια του κοινωνικού ελέγχου παρουσιάζεται, όπως έχει προσεγγισθεί από τις δυο κεντρικές προσεγγίσεις της συναίνεσης και της σύγκρουσης. Ο κοινωνικός έλεγχος, ως το σύνολο των οργανωμένων τρόπων αντίδρασης μιας κοινωνίας σε ανθρώπους και συμπεριφορές, που θεωρούνται ως παρεκκλίνουσες, μπορεί να θεωρηθεί αφενός ως τρόπος διασφάλισης της απειλούμενης κοινωνική συνοχής και αλληλεγγύης, και αφετέρου ως τρόπος εξασφάλισης και κατοχύρωσης των δομών και συμφερόντων της κυριαρχίας. Η εξουσία ,είτε ως θεσμικά δομημένη ιεραρχική σχέση είτε ως μια κοινωνική σχέση επιβολής, εμπεριέχει και ασκείται μέσω του κοινωνικού ελέγχου και της επιτήρησης. Ο έλεγχος και η επιτήρηση συνιστούν αφενός τεχνικές της εξουσίας αφετέρου αναπτύσσουν τις δικές τους στρατηγικές, καθώς μπορούν να θεωρηθούν ως υποσυστήματα εξουσίας, τα οποία στοχεύουν να εντοπίσουν και να διεισδύσουν στην πολυπλοκότητα και πολλαπλότητα των σχέσεων εξουσίας. Στα πλαίσια του νεοτερικού καθεστώτος, μια νέα τεχνολογία εξουσίας εμφανίζεται, η οποία σηματοδοτεί το πέρασμα από τις κοινωνίες της κυριαρχίας και του θεάματος στις κοινωνίες της πειθαρχίας. Η οικονομία της πειθαρχικής εξουσίας αρθρώνεται πάνω στο πρότυπο του Πανοπτικού, το οποίο ρυθμίζει ένα μεγάλο κομμάτι της νεοτερικής κοινωνίας (νοσοκομεία, σχολεία, κλινικές, φυλακές, άσυλα, εργοστάσια, στρατιωτικές ακαδημίες, φιλανθρωπικά ιδρύματα). Η λεγόμενη βιοεξουσία αντικειμενοποιεί, διαχειρίζεται τα άτομα, παράγει γνώση για αυτά και ταυτόχρονα παράγει νέες υποκειμενικότητες. Η διαπλοκή και η αλληλοτροφοδοτούμενη σχέση εξουσίας και γνώσης αναδεικνύει την εξουσία ως θετική παραγωγική δύναμη, η οποία δεν περιορίζεται στην απαγορευτική, αρνητική μορφή του νόμου. Η μετάβαση ( από τα τέλη της δεκαετίας του ’60) στη μετανεοτερική εποχή σήμανε ένα μετασχηματισμό στη φύση της εξουσίας. Από τις κοινωνίες της πειθαρχί3 ας παρατηρείται μια μετατόπιση στις κοινωνίες του ελέγχου, όπου η ενεργοποίηση της εξουσιαστικής τεχνολογίας δεν περιορίζεται σε «κλειστά» συστήματα ( στρατός, σχολείο, εργοστάσιο, φυλακή, νοσοκομείο), αλλά διαχέεται στο κοινωνικό πεδίο και η εξουσία από πειθαρχική μετασχηματίζεται σε ελεγκτική. Ο μετασχηματισμός στην οικονομία του ελέγχου και της εξουσίας προϋπόθετε και μια μεταβολή των δομών και των συνθηκών, καθώς και των συναρθρωμένων με αυτές εννοιών, στο όνομα των οποίων ενεργοποιούνται οι μηχανισμοί ελέγχου. Από την εδραίωση του καπιταλιστικού συστήματος (18ος αιώνα) μέχρι τα μέσα του ’70, το βιομηχανικό παράδειγμα προσδιόριζε την κοινωνική πραγματικότητα. Η τεϋλοριανή «επιστημονική οργάνωση της εργασίας» και η δυνατότητα μαζικής παραγωγής με τη φορντική αλυσίδα αποτέλεσαν τους δυο κεντρικούς πυλώνες της βιομηχανικής κοινωνίας, της οποίας η ρυθμιστική αρχή ήταν η παραγωγικότητα και η διαρκής οικονομική μεγέθυνση. Η παραγωγικότητα, ως η ικανότητα παραγωγής και η διαρκής βελτίωσή της , αποτελούσε το πάγιο αίτημα μιας κοινωνίας, η οποία παρήγαγε και κατανάλωνε μαζικά. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 μια σειρά εξελίξεων σήμανε το σταδιακό μετασχηματισμό του καπιταλιστικού συστήματος. Το φορντικό μοντέλο παραγωγής και το προνοιακό κράτος αντικαθίσταται από το μεταφορντικό μοντέλο και το νεοφιλελεύθερο κράτος. Η παραγωγικότητα, ως ρυθμιστική αρχή του φορντικού μοντέλου αντικαθίσταται από την έννοια της ευελιξίας, με την έννοια ότι το ζητούμενο δεν είναι τόσο η ικανότητα ανταπόκρισης στην εντατικοποιημένη μορφή της εργασίας, όσο η ικανότητα προσαρμοστικότητας, ευελιξίας, διαθεσιμότητας. Η απορύθμιση των εργασιακών σχέσεων, ως πυρήνας του νεοφιλελεύθερου πολιτικού σχεδίου, και η ανάπτυξη των νέων ευέλικτων τεχνολογιών προωθεί ευέλικτες μορφές απασχόλησης και έντονη κινητικότητα του κεφαλαίου. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, το οποίο χαρακτηρίζεται από έντονη ανασφάλεια και αβεβαιότητα, η έννοια της «συμμετοχής» επαναδιατυπώνεται αξιώνοντας την ενεργοποίηση των πολιτών και την ταύτιση των εργαζομένων με την επιχείρηση. Μέσα από την ανάλυση του εγχειριδίου του «Συστήματος διοίκησης της απόδοσης» διαπιστώνεται ότι ο έλεγχος δεν ασκείται τόσο μέσω ενός πλέγματος υλικών καταναγκασμών όσο με εκκλήσεις για διανοητική και συναισθηματική εμπλοκή των ατόμων. Οι αναφορές στην προσωπικότητα και στις λεγάμενες ιδιότητες/ εργασιακές συμπεριφορές σκιαγραφούν το πλαίσιο αξιολόγησης και επομένως του ελέγχου. Οι απαιτήσεις για επίδειξη και ανάπτυξη επικοινωνιακών αρετών, για καινοτομία, «συμ μετοχή», προσαρμοστικότητα, ομαδικότητα περιγράφουν ένα πλέγμα εννοιών, οι οποίες ενεργοποιούν μεθόδους και τεχνικές ελέγχου.